Chiến lược địa chính trị của ông Trump gặp trở ngại lớn vì Iran?

Chiến lược địa chính trị mà Tổng thống Mỹ Donald Trump vạch ra ngay từ khi trở lại nắm quyền đang vấp phải bức tường ngăn cản lớn là Iran, với những nhân vật lãnh đạo được đánh giá cứng rắn.

Tuần hành ủng hộ Iran ngay trước tòa nhà Bộ Lao động Mỹ ở Washington hôm 1/5 (Ảnh: Reuters).

Phong cách đàm phán cứng rắn của Tổng thống Trump, vốn từng mang lại những nhượng bộ đáng kể từ các quốc gia khác trong năm đầu trở lại nắm quyền, dường như đang vấp phải trở ngại lớn khi đối mặt với Iran.

Sau 11 tuần bế tắc, Tổng thống Trump bày tỏ sự thất vọng ngày càng tăng nhưng vẫn kiên định với cách tiếp cận ngoại giao cứng rắn đối với các nhà lãnh đạo Iran. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu chưa từng có này có thể kéo dài vô thời hạn, với những đợt đối đầu căng thẳng định kỳ.

Mỹ muốn “thắng tuyệt đối”, Iran không chấp nhận đầu hàng

Các nhà phân tích chỉ ra rằng một trong những trở ngại chính là tâm lý của giới lãnh đạo Iran sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel khiến nhiều nhà lãnh đạo cấp cao của nước này thiệt mạng. Mặc dù Iran vẫn duy trì kiểm soát chặt chẽ eo biển Hormuz chiến lược, mang lại đòn bẩy đáng kể, Tổng thống Trump vẫn kiên trì với chiến lược ngoại giao đặc trưng bởi những yêu cầu tối đa, sự khó đoán, tín hiệu mâu thuẫn và ngôn từ gay gắt.

Quan trọng hơn, các nhà phân tích cho rằng, Tổng thống Trump khăng khăng muốn kết thúc xung đột bằng một “chiến thắng tuyệt đối” cho Mỹ, ngay cả khi điều này không phù hợp với thực tế chiến trường, trong khi Iran phải chấp nhận thất bại hoàn toàn – một điều mà Tehran khó có thể chấp nhận.

Ông Rob Malley, cựu nhà đàm phán về Iran dưới thời chính quyền của 2 cựu Tổng thống Barack Obama và Joe Biden, nhận định: “Điều đó chắc chắn sẽ cản trở việc đạt được một thỏa thuận hợp lý bởi vì không chính phủ nào, không chỉ riêng Iran, có thể chấp nhận bị coi là đã đầu hàng”.

Tình trạng bế tắc kéo dài với Iran diễn ra trong bối cảnh Tổng thống Trump đối mặt với áp lực trong nước về giá xăng dầu tăng cao và tỷ lệ ủng hộ thấp, đặc biệt khi ông phát động một cuộc chiến không thật sự được lòng dân ngay trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Đảng Cộng hòa đang chật vật để duy trì quyền kiểm soát Quốc hội. Người phát ngôn Nhà Trắng Olivia Wales bảo vệ cách tiếp cận ngoại giao của Tổng thống, dựa trên “thành tích đã được chứng minh trong việc đạt được các thỏa thuận tốt” và khẳng định Iran đang ngày càng “tuyệt vọng” hơn trong việc tìm kiếm một thỏa thuận.

Bà nói: “Tổng thống Trump là một nhà đàm phán bậc thầy, người luôn sử dụng ngôn từ đúng đắn”.

Mối đe doạ “tận thế” và những lời lẽ gay gắt

Những lời lẽ đáng sợ nhất của Tổng thống Trump xuất hiện vào tháng trước khi ông đe dọa sẽ “xóa sổ nền văn minh của Iran” trừ khi nước này đạt được thỏa thuận – một thông điệp mà các quan chức chính quyền đánh giá là “ngẫu hứng” và “không được xem xét kỹ lưỡng” như một phần của chiến lược an ninh quốc gia.

Mặc dù cuối cùng Tổng thống Trump đã nhượng bộ và nhất trí với một thỏa thuận ngừng bắn, ông vẫn lặp lại lời cảnh báo về việc phá hủy các cây cầu và hệ thống lưới điện của Iran, kể cả khi trả lời phóng viên trên chuyên cơ Air Force One trở về từ Trung Quốc hôm 15/5.

Tuần trước, Tổng thống Trump còn nói với các phóng viên rằng họ sẽ biết thỏa thuận ngừng bắn hiện tại đã sụp đổ nếu thấy “một luồng sáng lớn phát ra từ Iran”, điều mà một số người hiểu là ám chỉ về cảnh báo triển khai vũ khí hạt nhân, dù ông Trump luôn khẳng định “sẽ không bao giờ làm như vậy”.

Tổng thống Trump cũng dành những lời lẽ gay gắt nhất cho các nhà lãnh đạo Iran, và Tehran đã đáp trả bằng chiến dịch rộng lớn của riêng mình, chế giễu nhà lãnh đạo Mỹ bằng những hình ảnh biếm họa và bài đăng trên mạng xã hội.

Ông Trump liên tục khẳng định Iran bị đánh bại hoàn toàn dù không công bố bằng chứng đáng giá nào và nói rằng Tehran đang “van xin” một thỏa thuận, điều mà quốc gia Hồi giáo này phủ nhận hoàn toàn.

Tổng thống Trump cũng liên tục dao động giữa yêu cầu “đầu hàng vô điều kiện” và kêu gọi một giải pháp đàm phán. Trong khi đó, Iran coi việc đạt được một thỏa thuận sau cuộc tấn công quân sự của Mỹ – Israel là một chiến thắng, cho thấy họ có thể đòi hỏi một cái giá kinh tế lớn hơn.

Theo hai nguồn tin am hiểu vấn đề, không ai trong Nhà Trắng nỗ lực thuyết phục ông Trump cần kiềm chế hơn trong thông điệp của mình về Iran. Trong khi các cuộc thăm dò dư luận cho thấy thành viên phong trào MAGA (Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại) phần lớn vẫn ủng hộ Tổng thống Trump thì một số nhân vật nổi bật từng ủng hộ ông mạnh mẽ lên tiếng phản đối chiến tranh và chỉ trích những lời đe dọa cực đoan hơn của ông chủ Nhà Trắng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (Ảnh: Reuters).

Những thông điệp xuất hiện sau nửa đêm

Một số tuyên bố gay gắt nhất của Tổng thống Trump, thường được thông báo trên nền tảng mạng xã hội Truth Social sau nửa đêm, xuất hiện vào những thời điểm quan trọng.

Chẳng hạn như bài đăng hồi tháng trước khi ông đột ngột tuyên bố phong tỏa các cảng của Iran, và sau đó nước này đã trả đũa, đe dọa thỏa thuận ngừng bắn vốn đã mong manh. Hôm 11/5, Tổng thống Trump bác bỏ đề xuất hòa bình mới nhất từ các quan chức Iran.

Ông Dennis Ross, cựu cố vấn cấp cao về Trung Đông ở Mỹ, nhận định: “Việc thiếu kiên nhẫn chiến lược và sự không nhất quán trong lời lẽ của Tổng thống Trump làm suy yếu bất kỳ thông điệp nào ông ấy muốn gửi đến Iran”.

Trong chuyến thăm Bắc Kinh, ông Trump hầu như không đưa ra những lời công kích gay gắt nào đối với Iran khi bận rộn với các mối quan hệ quan trọng với Trung Quốc, đồng minh và khách hàng dầu mỏ của Tehran.

Một số nhà phân tích cho rằng, giải pháp tốt nhất là ông Trump nên giảm bớt lời lẽ gay gắt nếu thực sự nghiêm túc trong việc tìm kiếm một lối thoát khỏi cuộc xung đột Iran.

Tổng thống Trump – một nhà kinh doanh bất động sản ở New York và tự xưng là bậc thầy đàm phán – từ lâu đã khẳng định rằng, việc ông “khó đoán định” là một chiến thuật đàm phán nhằm khiến đối thủ mất cân bằng.

Cách tiếp cận này đã giúp ông đạt được những nhượng bộ trong một số trường hợp khi tìm kiếm các thỏa thuận thuế quan với các đối tác thương mại, mặc dù ông thường chấp nhận ít hơn so với yêu cầu ban đầu.

Trong một số cuộc xung đột, chẳng hạn như chiến dịch quân sự nhanh chóng của Mỹ chống lại Venezuela dẫn đến việc bắt giữ nhà lãnh đạo nước này và các cuộc đàm phán năm ngoái đã đảm bảo lệnh ngừng bắn trong chiến tranh Gaza, chiến thuật gây áp lực của ông cũng đã mang lại kết quả.

Với Iran, Tổng thống Trump, vốn đã tranh cử với cam kết không để Mỹ can thiệp vào các cuộc chiến tranh ở nước ngoài, muốn tỏ ra nguy hiểm để gây áp lực buộc Tehran nhượng bộ về chương trình hạt nhân và nhiều vấn đề khác, các nhà phân tích cho biết. Nhưng các cựu quan chức Mỹ từng đàm phán với Iran cho rằng điều này khó có thể thành công, đặc biệt là khi xét đến tâm lý vững chắc của giới giáo sĩ và quân đội nước này, cũng như niềm tự hào của họ về lịch sử lâu đời.

Trên thực tế, các nhà phân tích cho rằng những cảnh báo đe dọa của ông Trump có thể đã tiếp thêm động lực cho giới lãnh đạo mới của Iran vốn được đánh giá là cứng rắn hơn so với những người tiền nhiệm đã bị ám sát.

“Có một nhận thức sai lầm rằng nếu gây đủ áp lực lên Iran, họ sẽ đầu hàng, nhưng đó không phải là cách làm việc với Iran”, Nate Swanson, cựu quan chức Bộ Ngoại giao từng phục vụ trong nhóm đàm phán với Iran cho đến tháng 7, cho biết.

Chiến dịch quân sự của Mỹ kết hợp với chính sách ngoại giao cưỡng chế của ông Trump có thể khiến Iran tiếp thêm sức mạnh từ đó thúc đẩy nhanh nỗ lực phát triển bom hạt nhân để tự bảo vệ mình, các nhà phân tích cho biết. Iran từ lâu đã khẳng định quyền làm giàu uranium của mình nhưng nói rằng chỉ vì mục đích hòa bình.

Ngoài ra, Tổng thống Trump và Iran dường như đang hoạt động theo nhịp đồng hồ khác nhau. Tổng thống Mỹ thường muốn một thỏa thuận nhanh chóng để ông có thể tiếp tục công việc, trong khi các phái đoàn Iran có lịch sử kéo dài các cuộc đàm phán.