An ninh lương thực toàn cầu: Sức ép chồng chất

Từ đầu năm đến nay, an ninh lương thực toàn cầu đứng trước một phép thử khắc nghiệt, khi hai áp lực lớn cùng dồn tới một lúc: thời tiết cực đoan trên diện rộng và sự leo thang của cuộc xung đột tại Ukraine.

Nông dân thu hoạch lúa mì trên cánh đồng ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN phát

Hạt gạo, hạt lúa mỳ – vốn là nền tảng của an ninh lương thực và ổn định xã hội ở nhiều quốc gia – đang trở thành nơi hứng chịu những cú sốc chồng lấn ấy.

Trước hết là sức ép từ thiên nhiên. El Nio – một hiện tượng khí hậu vốn không xa lạ – đang trở lại với cường độ được cảnh báo là bất thường. Cơ quan Khí tượng Anh dự báo nhiệt độ nước biển sẽ tăng đột biến vào cuối năm nay, có thể tạo nên đợt El Nio mạnh nhất “trong ký ức nhiều thế hệ”.

Hệ quả không nằm trên các trang dự báo, mà nằm trên đồng ruộng. Lượng mưa gió mùa suy giảm đe dọa vụ lúa ở châu Á, thời tiết cực đoan làm hao hụt sản lượng cà phê và ca cao ở Tây Phi và Nam Mỹ, còn mực nước xuống thấp khiến ngay cả những tuyến hàng hải huyết mạch như Kênh đào Panama cũng phải hạn chế lưu thông.

Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cảnh báo số người bị mất an ninh lương thực nghiêm trọng tại các quốc gia dễ tổn thương nhất có thể tăng thêm 20%, lên 274 triệu người vào cuối năm 2027.

Bên cạnh yếu tố khí hậu là những sức ép đến từ tình hình địa chính trị. Cuộc xung đột kéo dài tại Ukraine vẫn đang leo thang và lần này lằn ranh nguy hiểm chạy thẳng vào kho lương thực toàn cầu. Theo ông Alexander Gabuev, Giám đốc Trung tâm Carnegie Russia Eurasia tại Berlin, thời gian gần đây, các bên tăng cường nhắm vào hạ tầng xuất khẩu nông sản của nhau – từ những chuyến tàu trên Biển Đen cho tới các bến ngũ cốc trung chuyển hơn 40% lượng ngũ cốc xuất khẩu của Nga.

Điều khiến những diễn biến này vượt khỏi phạm vi một cuộc xung đột khu vực chính là vai trò của Nga và Ukraine đối với nguồn cung lương thực toàn cầu. Riêng với lúa mỳ, Nga và Ukraine cộng lại kiểm soát khoảng 27% lượng xuất khẩu toàn cầu, đồng thời là nguồn cung chủ lực cho nhiều nước Trung Đông và Bắc Phi, nơi biến động giá lương thực có thể kéo theo bất ổn xã hội.

Điều đáng lo ngại là khí hậu cực đoan và gián đoạn nguồn cung không diễn ra riêng lẻ, mà đan xen và khuếch đại lẫn nhau. Giá lúa mỳ hiện đã cao hơn 25% so với năm 2025, khi nhiên liệu và phân bón đắt đỏ vì bất ổn ở vùng Vịnh chồng lên những đợt nắng nóng gây thất bát mùa màng ở châu Âu và Mỹ. Liên hợp quốc ước tính khoảng 50 triệu người sẽ rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào cuối năm nay do các yếu tố khí hậu. Con số này chưa tính đến phần thiệt hại nếu dòng ngũ cốc từ Biển Đen bị bóp nghẹt.

Gánh nặng, như thường lệ, đổ dồn về phía những người yếu thế nhất. Các chuyên gia phân tích của JPMorgan ước tính chỉ riêng một đợt El Nio nghiêm trọng đã có thể đẩy lạm phát lương thực toàn cầu tăng khoảng 0,7 điểm phần trăm ở thời điểm đỉnh – một tỷ lệ đủ tạo thêm gánh nặng đáng kể cho người dân ở những nước mà lương thực chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi tiêu. Bởi vậy, các ngân hàng trung ương cũng được khuyến cáo phải cảnh giác hơn trước nguy cơ giá lương thực tăng cao ăn sâu vào kỳ vọng lạm phát.

Trước bức tranh ấy, thế giới cần phối hợp hành động. Về phía sản xuất, đó là đầu tư vào hệ thống cảnh báo sớm, nông nghiệp thông minh và các giống cây trồng chống chịu tốt hơn. Về phía thị trường, các chính phủ cần giám sát chặt nguồn dự trữ và đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Theo nhiều nghiên cứu, muốn giảm mối đe dọa mà El Nio đặt ra cho hệ thống lương thực toàn cầu, thế giới còn cần đến một quá trình chuyển đổi xanh nhanh hơn nữa.

Những gì đang diễn ra trong năm 2026 cho thấy vấn đề không nằm ở một cú sốc đơn lẻ, mà ở tính dễ tổn thương của cả hệ thống lương thực toàn cầu. Khả năng chống chịu của hệ thống ấy phụ thuộc vào những yếu tố mang tính căn cơ và dài hạn: mức dự trữ được duy trì đến đâu, chuỗi cung ứng đa dạng ra sao, và các quốc gia sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, giữ cho những dòng lương thực lưu thông đến mức nào.