Chiến sự Nga – Ukraine làm gia tăng nguy cơ khủng hoảng ngũ cốc toàn cầu

Cuộc chiến tại Ukraine đang bước vào một giai đoạn leo thang mới, với những tác động có thể lan rộng ra ngoài châu Âu.

Nga và Ukraine hiện chiếm khoảng 27% lượng lúa mì xuất khẩu toàn cầu, phần lớn được vận chuyển qua Biển Đen. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN (Không được phép sử dụng, chia sẻ bởi bên thứ ba)

Các cuộc tập kích nhằm vào tàu hàng, cảng biển và hạ tầng xuất khẩu nông sản của Nga và Ukraine có nguy cơ làm gián đoạn nguồn cung ngũ cốc, trong bối cảnh giá lúa mì và chi phí sản xuất đều tăng mạnh.

Theo phân tích của ông Alexander Gabuev, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Nga – Á Âu thuộc Đại học Carnegie (Đức), cuộc chiến tại Ukraine đang bước vào một giai đoạn leo thang mới, với những tác động có thể lan rộng ra ngoài châu Âu. Một trong những rủi ro đáng lo ngại nhất là nguy cơ xảy ra khủng hoảng nguồn cung ngũ cốc toàn cầu do Nga và Ukraine tăng cường tập kích hoạt động xuất khẩu nông sản của nhau.

Sau khi cơ bản ổn định tuyến giao tranh dài khoảng 1.250 km, Ukraine đã mở rộng các cuộc tấn công tầm xa. Từ tháng 7, Kiev bắt đầu tập trung vào tàu chở nông sản của Nga trên Biển Đen, cùng hệ thống đường sắt và cảng biển hỗ trợ hoạt động xuất khẩu tại biển Azov.

Vừa qua, Ukraine tập kích cả ba nhà ga ngũ cốc tại cảng Novorossiysk, nơi trung chuyển hơn 40% lượng ngũ cốc xuất khẩu của Nga.

Ở chiều ngược lại, Nga cũng tăng cường các đợt tấn công tên lửa nhằm vào cảng biển của Ukraine trên Biển Đen. Một số tàu đang trên đường tới cảng lớn nhất tại Odesa đã bị đánh chìm. Diễn biến này khiến hoạt động xuất khẩu nông sản của cả hai nước đứng trước nguy cơ bị thu hẹp đáng kể, thậm chí gián đoạn hoàn toàn.

Nguồn cung lúa mì chịu thêm sức ép

Nga và Ukraine giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với thị trường lương thực thế giới. Riêng với lúa mì, hai nước chiếm khoảng 27% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu, phần lớn được vận chuyển qua Biển Đen. Nhiều quốc gia Trung Đông và Bắc Phi phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ Nga và Ukraine.

Thị trường lúa mì vốn đã trải qua một niên vụ khó khăn. Giá nhiên liệu và phân bón tăng do xung đột tại Vùng Vịnh, trong khi các đợt nắng nóng liên tiếp ảnh hưởng đến sản lượng tại châu Âu và Mỹ. Giá lúa mì hiện cao hơn hơn 25% so với năm 2025 và vẫn tiếp tục tăng.

Liên hợp quốc dự báo các yếu tố khí hậu có thể đẩy khoảng 50 triệu người vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng trong năm nay. Nếu nguồn lúa mì của Nga và Ukraine không thể tiếp cận thị trường, quy mô cuộc khủng hoảng có thể còn lớn hơn.

Theo ông Gabuev, tác động của nắng nóng không thể được khắc phục trong thời gian ngắn, nhưng tình trạng gián đoạn vận chuyển lương thực trên Biển Đen vẫn có thể được xử lý bằng các biện pháp ngoại giao.

Trong giai đoạn đầu của cuộc chiến, sức ép từ nhiều bên đã góp phần thúc đẩy Nga và Ukraine tham gia thỏa thuận ngũ cốc Biển Đen, qua đó cho phép nông sản Ukraine được vận chuyển an toàn. Ngay cả sau khi thỏa thuận đổ vỡ, hai bên vẫn không tiến hành một chiến dịch có hệ thống nhằm ngăn chặn xuất khẩu nông sản của nhau cho đến thời gian gần đây.

Ông Gabuev cho rằng cộng đồng quốc tế cần gây sức ép để Moskva và Kiev khôi phục thỏa thuận bất thành văn này. Lợi ích quân sự từ việc tập kích hoạt động xuất khẩu nông sản tương đối hạn chế, trong khi hậu quả đối với nhiều quốc gia trên thế giới có thể rất lớn.

Cần một cơ chế ngoại giao mới

Những tổn thất từ các cuộc tấn công hiện chưa đủ lớn để buộc Nga hoặc Ukraine thay đổi mục tiêu chiến tranh. Nga thu về khoảng 41 tỷ USD từ xuất khẩu nông sản trong năm 2025, tương đương chưa tới 10% tổng doanh thu xuất khẩu.

Trong khi đó, nông sản chiếm gần một nửa nguồn thu xuất khẩu của Ukraine. Khả năng chuyển hướng hàng hóa sang các cảng trên sông Danube cũng bị hạn chế do nắng nóng và mực nước thấp. Tuy nhiên, nguồn hỗ trợ tài chính mới từ châu Âu được cho là sẽ giúp Kiev duy trì ngân sách quốc phòng ngay cả khi xuất khẩu ngũ cốc bị gián đoạn.

Nhiều quốc gia có lợi ích trực tiếp trong việc khôi phục hoạt động xuất khẩu nông sản của Nga và Ukraine. Trong đó, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và UAE có thể chịu ảnh hưởng nặng nề nếu xảy ra khủng hoảng ngũ cốc. Đây cũng là những nước duy trì quan hệ với cả Moskva và Kiev, qua đó có khả năng tác động đến hai bên.

Trung Quốc và Ấn Độ vừa là những khách hàng lớn của dầu mỏ Nga, vừa phụ thuộc vào nguồn cung thực phẩm từ Nga và Ukraine. Châu Âu cũng muốn ngăn chặn nguy cơ một cuộc khủng hoảng lương thực làm gia tăng dòng người di cư. Mỹ từng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thỏa thuận ngũ cốc Biển Đen năm 2022, dù mức độ quan tâm hiện nay của chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn chưa rõ ràng.

Theo ông Gabuev, vẫn chưa quá muộn để thành lập một nhóm liên lạc quốc tế, kết hợp các biện pháp khuyến khích và gây sức ép nhằm thuyết phục Nga và Ukraine bảo đảm hoạt động vận chuyển nông sản.

Dù cuộc chiến khó có thể sớm kết thúc, việc sử dụng ngoại giao để kiểm soát những hệ quả nguy hiểm nhất vẫn có thể bảo vệ an ninh lương thực toàn cầu và tạo tiền đề cho quá trình hạ nhiệt căng thẳng trong tương lai.