Vì sao Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Indonesia thắt chặt hợp tác quốc phòng?

Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Indonesia ngày 21/10 đã ký bản ghi nhớ nhằm thúc đẩy hợp tác công nghiệp quốc phòng, trong bối cảnh cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran kéo dài, khiến các nước trong khu vực đẩy mạnh đa dạng hóa mạng lưới đối tác an ninh.

Bản ghi nhớ “Badr” được Qatar, Indonesia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ ký tại thủ đô Doha của Qatar ngày 21/10/2026. Ảnh: Bộ Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ

Theo truyền thông Qatar, được ký tại Doha, thỏa thuận hướng tới mở rộng các dự án quân sự hiện có thông qua hợp tác sản xuất, chuyển giao công nghệ và liên kết chặt chẽ hơn giữa các chuỗi cung ứng.

Việc Mỹ và Iran chưa đạt được thỏa thuận hòa bình cụ thể đang thúc đẩy các nước trong khu vực tìm kiếm thêm đối tác quốc phòng, giảm sự phụ thuộc vào Washington. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, tăng cường hợp tác không đồng nghĩa với từ bỏ những liên minh lâu năm. Mục tiêu là nâng cao khả năng tự chủ về an ninh, đồng thời củng cố các mối quan hệ đối tác hiện có.

Ông Arda Mevlutoglu, chuyên gia phân tích công nghiệp quốc phòng kiêm Giám đốc điều hành công ty Mergen Analytical Strategies, nhận định rằng tác động của thỏa thuận có thể vượt xa phạm vi bốn nước tham gia.

“Chúng ta có thể đang chứng kiến sự hình thành của một mạng lưới liên kết các cơ chế hợp tác quốc phòng và an ninh, trải dài từ vùng Vịnh đến Nam Á và Đông Nam Á, thay vì một liên minh chính thức duy nhất”, ông nói.

Thỏa thuận mở ra những hướng hợp tác nào?

Theo tuyên bố của Bộ Quốc phòng Qatar, Biên bản ghi nhớ mang tên “Badr” nhằm thúc đẩy hợp tác sản xuất quốc phòng, nâng cao năng lực quốc phòng của bốn nước, tăng cường phối hợp trong đào tạo kỹ thuật, nghiên cứu và phát triển, qua đó tạo ra những giải pháp và ngành công nghiệp đáp ứng yêu cầu của lĩnh vực quốc phòng hiện đại.

Các chuyên gia cho biết mỗi nước sẽ đóng góp những thế mạnh riêng, tạo nền tảng cho một mạng lưới hợp tác bổ trợ lẫn nhau.

Ông Mevlutoglu lập luận Thổ Nhĩ Kỳ có lợi thế về công nghệ, tích hợp hệ thống và nền công nghiệp quốc phòng phát triển; Pakistan và Indonesia sở hữu năng lực sản xuất, lực lượng lao động lành nghề cùng thị trường nội địa lớn; còn Qatar có tiềm lực tài chính và nhu cầu mua sắm quốc phòng.

Sự kết hợp này có thể giúp bốn nước xây dựng chuỗi cung ứng liên kết, cùng phát triển, sản xuất và bảo đảm khả năng vận hành của các hệ thống quốc phòng.

Mô hình hợp tác như vậy không chỉ giúp các nước mua vũ khí tham gia sâu hơn vào quá trình sản xuất, bảo dưỡng trang thiết bị mà còn tạo điều kiện để các nhà sản xuất có đơn hàng dài hạn và nguồn vốn đầu tư ổn định.

Ông Albert Vidal, cộng tác viên nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), cho biết Pakistan và Indonesia đều sẵn sàng mua vũ khí của Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời đưa một phần hoạt động sản xuất về nước. Theo ông, cách làm này có thể giúp doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ giảm chi phí, tạo việc làm tại Pakistan và Indonesia, trong khi Qatar đóng góp nguồn lực tài chính.

Kế thừa các quan hệ hợp tác sẵn có

Thổ Nhĩ Kỳ, một trong những quốc gia có ngành công nghiệp quốc phòng phát triển hàng đầu thế giới, đã xây dựng quan hệ hợp tác sản xuất quân sự với cả Qatar, Pakistan và Indonesia. Tháng 10/2025, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ cũng ký biên bản ghi nhớ song phương về công nghiệp quốc phòng.

Tuy nhiên, theo ông Vidal, việc đưa cả bốn nước vào cùng một khuôn khổ không chỉ nhằm mở rộng hợp tác công nghiệp mà còn phục vụ những tính toán chiến lược. Quan hệ gắn kết hơn có thể khiến các nước có thêm lợi ích trong việc bảo đảm an ninh cho nhau.

Ông dẫn chứng việc Qatar đầu tư vào ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ trong hơn một thập kỷ qua, cũng như việc Ankara triển khai lực lượng tới Doha trong cuộc khủng hoảng ngoại giao năm 2017.

Dự án đóng tàu giữa Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ là một ví dụ khác cho thấy mua sắm vũ khí có thể gắn với phát triển năng lực sản xuất trong nước. Theo kế hoạch, trong tổng số bốn tàu thuộc dự án, hai chiếc sẽ được đóng tại Istanbul và hai chiếc tại Nhà máy đóng tàu Karachi.

Trong khi đó, Indonesia và Thổ Nhĩ Kỳ đang phối hợp phát triển xe tăng.

Bà Burcu Ozcelik, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), nhận định mục tiêu là tập hợp các thỏa thuận xuất khẩu vũ khí và hợp tác sản xuất riêng lẻ vào một mạng lưới có tổ chức, liên kết chặt chẽ và có khả năng chống chịu tốt hơn, thay vì phải xây dựng lại cơ chế hợp tác từ đầu mỗi khi ký thỏa thuận mới.

Tìm thêm đối tác, giảm phụ thuộc vào Washington?

Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran cùng các vụ tấn công gần đây của lực lượng Houthi nhằm vào Saudi Arabia đã làm gia tăng quan ngại về an ninh trong khu vực. Theo các nhà phân tích, những thông tin về tình trạng thiếu hụt vũ khí của Mỹ cũng có thể thúc đẩy các nước đẩy nhanh việc củng cố quan hệ với những đối tác hiện có và phát triển năng lực sản xuất vũ khí trong nước.

Ông Mevlutoglu cho rằng nhu cầu đa dạng hóa đối tác xuất phát một phần từ những điểm yếu bộc lộ qua các cuộc xung đột gần đây, trong đó có sự phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài, những hạn chế trong tiếp cận công nghệ và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng.

Dù vậy, ông lưu ý không nên xem biên bản ghi nhớ tại Doha là dấu hiệu các nước muốn đoạn tuyệt quan hệ với Washington.

“Qatar khó có khả năng từ bỏ quan hệ chiến lược với Washington, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ muốn nâng cao tính độc lập về công nghệ trong khuôn khổ NATO, chứ không phải tách khỏi liên minh này”, ông nhận định.

Theo ông Bader Mousa Al-Saif, nghiên cứu viên liên kết thuộc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Viện Chatham House, đồng thời là trợ lý giáo sư tại Đại học Kuwait, sáng kiến này phản ánh xu hướng các nước vùng Vịnh ngày càng hướng tới các quốc gia thuộc phương Nam toàn cầu và những nước có đa số dân theo đạo Hồi để mở rộng quan hệ hợp tác.

Thỏa thuận tại Doha cũng diễn ra song song với một nỗ lực khác nhằm chính thức hóa hợp tác quân sự trong khu vực. Tháng 8 vừa qua, Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ ký Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca, thiết lập cam kết phòng thủ lẫn nhau. Ngày 21/10, Ankara trình thỏa thuận lên Quốc hội để xem xét phê chuẩn. Tuy nhiên, việc triển khai quân đội Thổ Nhĩ Kỳ ra nước ngoài vẫn cần được Quốc hội nước này chấp thuận riêng.

Dù cùng hướng tới tăng cường hợp tác khu vực, hai sáng kiến có phạm vi khác nhau: Thỏa thuận Mecca tập trung vào cam kết phòng thủ lẫn nhau, còn biên bản ghi nhớ tại Doha chủ yếu hướng tới hợp tác công nghiệp quốc phòng.Theo ông Mevlutoglu, hai khuôn khổ này có thể bổ trợ cho nhau.

“Trong khi thỏa thuận Mecca tập trung vào năng lực răn đe tập thể và hợp tác quân sự, thỏa thuận Doha có thể tạo nền tảng công nghiệp và công nghệ cho những quan hệ đối tác như vậy”, ông nói.