Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định hiệp ước phòng thủ Mecca không nhằm vào Iran

Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định thỏa thuận quốc phòng ba bên mới ký với Saudi Arabia và Pakistan không nhằm vào Iran, dù hiệp ước thiết lập cơ chế phòng thủ chung tương tự Điều 5 của NATO.

Cam kết phòng thủ chung kiểu NATO

(Từ trái sang, phía trước) Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif tại lễ ký hiệp định phòng thủ giữa ba nước ở thành phố Mecca, ngày 7/8/2026. Ảnh: AA/TTXVN

Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca được Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif ký tại Mecca ngày 7/8. Theo nội dung thỏa thuận, tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ quốc gia nào trong ba nước sẽ được xem là hành động tấn công chống lại cả ba.

Tuy nhiên, Ankara nhấn mạnh Iran không được xác định là mối đe dọa chung trong văn kiện. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan ngày 8/8 cho biết thỏa thuận không nêu tên Iran hay bất kỳ quốc gia nào khác là mục tiêu của cơ chế phòng thủ mới.

“Không có mối đe dọa chung nào được chúng tôi ghi rõ trong văn bản”, ông Fidan nói với hãng thông tấn nhà nước Anadolu, đồng thời nhấn mạnh những quốc gia không tấn công các bên ký kết sẽ không bị xem là mục tiêu.

Theo Al Jazeera, điều khoản phòng thủ chung trong thỏa thuận về mặt kỹ thuật tương tự Điều 5 của NATO, theo đó một cuộc tấn công nhằm vào một thành viên được coi là cuộc tấn công nhằm vào toàn bộ liên minh. Tuy nhiên, cơ chế phản ứng trong thỏa thuận Mecca có những điểm khác biệt đáng chú ý.

Ngoại trưởng Fidan cho biết quốc gia bị tấn công trước hết phải yêu cầu hỗ trợ và nêu rõ hình thức trợ giúp cần thiết. Sự hỗ trợ có thể bao gồm chia sẻ tình báo, hậu cần, đạn dược hoặc thậm chí triển khai các đơn vị quân đội, tùy thuộc vào tình hình thực tế.

Ba nước cũng sẽ thành lập các ủy ban chính trị và quân sự với sự tham gia của các bộ trưởng ngoại giao, quốc phòng cùng lãnh đạo quân đội. Một ban thư ký thường trực dự kiến được đặt tại Saudi Arabia để điều phối hoạt động của cơ chế hợp tác.

Mở rộng từ huấn luyện quân sự đến công nghiệp quốc phòng

Theo ông Fidan, hợp tác giữa ba nước sẽ không chỉ dừng ở cam kết hỗ trợ khi xảy ra xung đột. Các bên dự kiến tăng cường huấn luyện chung, chia sẻ thông tin tình báo, phối hợp hậu cần, đánh giá các mối đe dọa và nâng cao khả năng tác chiến liên thông giữa lực lượng vũ trang.

Công nghiệp quốc phòng cũng được xác định là một trụ cột quan trọng. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ cho biết lãnh đạo ba nước đã dành nhiều thời gian thảo luận về cách tận dụng thế mạnh công nghệ quân sự của mỗi bên, qua đó thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực quốc phòng.

Ankara cho biết quá trình chuẩn bị cho thỏa thuận đã kéo dài gần 2 năm 8 tháng. Điều này cho thấy cơ chế hợp tác không được xây dựng chỉ để ứng phó với những căng thẳng hiện nay liên quan đến Iran.

Tehran cảnh giác

Dù Ankara liên tục khẳng định thỏa thuận không nhằm vào Iran, một số quan chức tại Tehran vẫn tỏ ra hoài nghi.

Ông Mahmoud Nabavian, thành viên Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách đối ngoại của Quốc hội Iran, cảnh báo lãnh đạo Saudi Arabia không nên cho rằng việc hợp tác với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan có thể bảo đảm an ninh cho nước này.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi không trực tiếp đề cập hiệp ước trong thông điệp đăng trên mạng xã hội X ngày 7/8. Tuy nhiên, ông kêu gọi các quốc gia trong khu vực tự dựa vào năng lực của mình để bảo đảm an ninh.

Ông Araghchi đồng thời nhấn mạnh năng lực và mức độ sẵn sàng của các lực lượng vũ trang Iran, trong bối cảnh Tehran đang theo dõi chặt chẽ những thay đổi trong cấu trúc an ninh khu vực.

Ai Cập có thể trở thành thành viên tiếp theo

Ankara cho rằng thỏa thuận Mecca nằm trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm trao cho các quốc gia Trung Đông vai trò chủ động hơn trong bảo đảm an ninh của chính khu vực.

“Các thế lực bên ngoài đến khu vực không giải quyết được vấn đề mà khiến các vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn”, ông Fidan nói.

Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ cho rằng 3 nước hiện tại là những quốc gia nòng cốt của sáng kiến, đồng thời cho biết Thổ Nhĩ Kỳ không muốn cơ chế này chỉ giới hạn ở ba nước.

Theo ông, một số quốc gia đã bày tỏ sự quan tâm tới sáng kiến. Ai Cập được Ankara xem là đối tác tiềm năng và có khả năng gia nhập sau khi các vấn đề kỹ thuật còn tồn tại được giải quyết.

Dù vậy, nhiều chi tiết quan trọng về cách thức vận hành thỏa thuận vẫn chưa được hoàn thiện, đặc biệt là cơ chế phối hợp giữa ba quân đội trong trường hợp xảy ra khủng hoảng.

Việc thành lập các ủy ban chính trị, quân sự, ban thư ký thường trực, cùng trọng tâm vào khả năng tác chiến liên thông và hợp tác công nghiệp quốc phòng cho thấy thỏa thuận Mecca có tham vọng vượt xa một tuyên bố đơn thuần về phòng thủ chung. Nếu được mở rộng như Ankara mong muốn, cơ chế này có thể trở thành một cấu trúc hợp tác an ninh mới, với sự tham gia ngày càng sâu của các cường quốc khu vực vào việc định hình trật tự an ninh Trung Đông.