Hiệp ước Mecca trước phép thử từ xung đột Yemen

Pakistan khẳng định chỉ hỗ trợ bảo vệ Saudi Arabia, nhưng chiến dịch chống Houthi đang đặt ra câu hỏi về giới hạn can dự của các thành viên hiệp ước Mecca.

Từ trái sang: Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif tại lễ ký hiệp định phòng thủ giữa ba nước ở thành phố Mecca ngày 7/8/2026. Ảnh: AA/TTXVN phát

Các cam kết phòng thủ tập thể trong hiệp ước Mecca giữa Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ lần đầu được triển khai kể từ khi văn kiện được ký hồi tháng 8. Theo truyền thông Qatar, tại cuộc họp khẩn ở Riyadh ngày 5/10, các bên thống nhất nhanh chóng đưa lực lượng Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ tới Saudi Arabia, nhưng chưa công bố quy mô hay nhiệm vụ cụ thể.

Quyết định được đưa ra khi liên minh do Saudi Arabia dẫn đầu hỗ trợ quân đội Chính phủ Yemen phản công Houthi. Việc triển khai lực lượng để bảo vệ Saudi Arabia trong bối cảnh đó đặt ra câu hỏi liệu Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ có thể bị cuốn vào hoạt động chiến đấu tại Yemen hay không.

Riyadh muốn tăng sức răn đe

Theo bà Dania Thafer, Giám đốc điều hành Diễn đàn Vùng Vịnh, Riyadh muốn biến hiệp ước Mecca từ tuyên bố chính trị thành công cụ răn đe thực chất. Trước mắt, Saudi Arabia cần các đối tác tăng cường phòng không, phòng thủ tên lửa và bảo vệ lãnh thổ.

Nhu cầu này xuất phát từ các cuộc tấn công của Houthi vào thành phố và cơ sở hạ tầng Saudi Arabia, trong đó có đường ống Đông – Tây mà Riyadh sử dụng để xuất khẩu dầu khi Iran hạn chế tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Ngay tối 5/10, cùng ngày diễn ra cuộc họp khẩn tại Riyadh, Saudi Arabia ghi nhận thêm các cuộc tấn công vào hai sân bay, khiến ít nhất ba người bị thương, theo giới chức nước này.

Sự tham gia của các đối tác còn gửi đi thông điệp rằng một cuộc tấn công mới có thể kéo theo phản ứng của nhiều nước. Bộ trưởng Quốc phòng Saudi Arabia Khalid bin Salman đồng thời cho biết liên minh đã nhất trí triển khai các biện pháp răn đe chung nhằm đáp trả những cuộc tấn công và tất cả các bên chịu trách nhiệm.

Bà Thafer cho rằng cách diễn đạt này để ngỏ khả năng tấn công các lực lượng hoặc cơ sở hỗ trợ những cuộc tập kích, đồng thời cảnh báo các bên bảo trợ từ bên ngoài. Phạm vi đáp trả vì thế có thể vượt ra ngoài việc đánh chặn tên lửa.

Lực lượng hỗ trợ sẽ làm gì?

Pakistan đã có quan hệ huấn luyện và triển khai quân tại Saudi Arabia từ nhiều thập niên trước. Hai nước ký hiệp định phòng thủ tương hỗ tháng 9/2025, coi hành động tấn công một bên là tấn công cả hai. Tháng 4 năm nay, Riyadh xác nhận một lực lượng Pakistan, gồm máy bay chiến đấu và máy bay hỗ trợ, đã tới Saudi Arabia.

Bộ trưởng Quốc phòng Pakistan Khawaja Asif cho biết lực lượng Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đang đảm nhiệm vai trò hỗ trợ, trong đó Pakistan tham gia trinh sát. Theo ông, hoạt động chiến đấu trực tiếp do lực lượng Saudi Arabia thực hiện. Bộ trưởng Ngoại giao Ishaq Dar cũng khẳng định hiệp ước mang tính phòng thủ, không có mục tiêu tiến công.

Ông Tughral Yamin, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Chính sách ở Islamabad, dự báo Pakistan chủ yếu tăng cường các đơn vị chuyên môn như phòng không, UAV, thông tin liên lạc, công binh và đặc nhiệm, thay vì đưa một lực lượng lớn tới Saudi Arabia.

Vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ còn ít rõ ràng hơn. Dù ông Asif nói quân đội nước này đã hiện diện, Ankara chưa công khai xác nhận việc triển khai. Chuyên gia Gokhan Ereli, thuộc Đại học Ibn Haldun, lưu ý Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ có thẩm quyền cho phép đưa quân ra nước ngoài, nhưng chưa phê chuẩn hiệp ước Mecca. Ông dự báo Ankara chủ yếu chia sẻ tình báo, tiếp tế trang bị phòng không, UAV và tác chiến điện tử.

Giới hạn can dự và sức ép từ Iran

Khó khăn nằm ở việc nhiệm vụ bảo vệ Saudi Arabia diễn ra cùng lúc với nỗ lực thay đổi tương quan quân sự tại Yemen. Theo bà Thafer, Riyadh đang theo đuổi cả hai mục tiêu là bảo vệ lãnh thổ và làm suy yếu khả năng Houthi tiếp tục tấn công từ bên ngoài.

Pakistan từng đối mặt với lựa chọn tương tự. Năm 2015, Quốc hội nước này nhất trí duy trì trung lập trong xung đột Yemen để thúc đẩy giải pháp ngoại giao, đồng thời cam kết đứng về phía Saudi Arabia nếu lãnh thổ hoặc các địa điểm linh thiêng bị đe dọa.

Tuyên bố chung ngày 5/10 tiếp tục viện dẫn nhu cầu bảo vệ Saudi Arabia và lên án việc tìm cách tấn công Mecca, Medina. Tuy nhiên, Islamabad chưa công khai xác định giới hạn hoạt động của quân đội trong tình hình hiện nay.

Giới hạn đó có ý nghĩa trực tiếp với quan hệ Pakistan – Iran. Theo nhà phân tích Javad Heiran-Nia thuộc Nhóm Nghiên cứu vùng Vịnh tại Tehran, Iran có thể chấp nhận lực lượng Pakistan chỉ bảo vệ các cơ sở của Saudi Arabia. Nhưng nếu Islamabad tham gia tiến công Houthi tại Yemen, Tehran sẽ coi đó là vượt giới hạn, bởi lực lượng này giữ vai trò quan trọng trong tính toán chiến lược của Iran tại bán đảo Arab.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei đã cảnh báo một cuộc can thiệp mới sẽ khiến tình hình phức tạp hơn. Giới lãnh đạo Iran cũng đề nghị tiếp xúc chính trị với Houthi trong các cuộc trao đổi với ông Dar hồi tháng 9, nhưng tuyên bố ngày 5/10 không đề cập hướng giải quyết này.

Mục tiêu tại Yemen quyết định mức độ can dự

Thời gian và phạm vi triển khai còn phụ thuộc vào mục tiêu quân sự. Bà Thafer nhận định Riyadh có thể muốn một chiến dịch ngắn, cường độ cao để khôi phục sức răn đe. Tuy nhiên, quân đội Chính phủ Yemen tuyên bố muốn giành lại thủ đô Sanaa, do Houthi kiểm soát từ năm 2014, thay vì chỉ tái chiếm những vùng lãnh thổ vừa mất.

Theo bà, bảo vệ lãnh thổ Saudi Arabia và eo biển Bab al-Mandab có thể là nhiệm vụ giới hạn. Một chiến dịch nhằm đánh bại Houthi hoặc giành lại Sanaa sẽ có quy mô khác và nguy cơ kéo dài hơn nhiều.

Với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ, thách thức là thực hiện cam kết bảo vệ Saudi Arabia mà không bị cuốn sâu vào các hoạt động tiến công tại Yemen. Mục tiêu chiến dịch càng mở rộng, việc duy trì giới hạn can dự của hai nước càng trở thành phép thử đối với hiệp ước Mecca.