Vì sao Uganda rơi vào khủng hoảng lương thực?

Hạn hán kéo dài khiến mùa màng thất bát, đẩy hàng triệu người Uganda vào cảnh thiếu đói.

Hình ảnh người dân Uganda. Ảnh minh hoạ: THX/TTXVN

Dù chính phủ đã triển khai cứu trợ khẩn cấp, nhiều chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng không chỉ bắt nguồn từ biến đổi khí hậu mà còn phản ánh những bất cập kéo dài trong công tác quản trị và đầu tư.

Hạn hán khiến hàng triệu người thiếu ăn

Uganda đang trải qua đợt hạn hán nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ, khiến tình trạng mất an ninh lương thực gia tăng nhanh chóng, đặc biệt tại vùng Karamoja ở phía đông bắc đất nước. Theo Mạng lưới Cảnh báo Sớm Nạn đói (FEWS Net), ít nhất 19 người đã tử vong vì đói, trong khi khoảng 1,5 triệu người đối mặt nguy cơ suy dinh dưỡng.

Karamoja là vùng đất khô cằn, nơi phần lớn người dân sống dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi. Tuy nhiên, từ tháng 4 – thời điểm bắt đầu vụ gieo trồng – khu vực này gần như không có mưa, khiến cây trồng chết hàng loạt và nguồn thức ăn cho gia súc cạn kiệt.

Trao đổi với kênh Al Jazeera, bà Agnes Kirabo, Giám đốc điều hành Liên minh Quyền Lương thực, cho biết nhiều địa phương đã mất từ 50-70% sản lượng cây trồng. Khoảng 5.000 ha hoa màu, trị giá gần 200 tỷ shilling Uganda (53 triệu USD), được ước tính đã bị phá hủy.

Khủng hoảng lương thực đang tác động nặng nề đến đời sống người dân. Nhiều gia đình buộc phải đốt than củi để bán lấy tiền mua thực phẩm, trong khi không ít người rời quê tìm kế sinh nhai. Trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người khuyết tật là những nhóm chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất khi tình trạng suy dinh dưỡng ngày càng gia tăng.

Nhiều nguyên nhân chồng chất

Các chuyên gia nhận định hạn hán chỉ là một phần nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng hiện nay.

Ông Kristof Titeca, chuyên gia thuộc Đại học Antwerp (Bỉ), cho rằng biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường, nạn phá rừng, chăn thả quá mức và xung đột giữa các nhóm chăn nuôi đã cùng lúc làm suy giảm năng lực sản xuất nông nghiệp, đẩy giá lương thực tăng cao.

Theo ông, Karamoja từ lâu là một trong những khu vực kém phát triển nhất Uganda do bị xem nhẹ trong quá trình phát triển từ thời thuộc địa đến nay. Việc Mỹ cắt giảm viện trợ nước ngoài cũng khiến nhiều tổ chức nhân đạo thu hẹp hoạt động cứu trợ, làm tình hình thêm khó khăn.

Trong khi đó, ông Job Kijji, Giám đốc tổ chức nghiên cứu IDEA, cho rằng gốc rễ của cuộc khủng hoảng nằm ở những yếu kém trong quản trị. Ông cho biết nhiều nguồn lực dành cho Karamoja đã bị thất thoát do tham nhũng, trong khi khu vực giàu tài nguyên khoáng sản như vàng, đá vôi và đá granite nhưng người dân vẫn sống trong cảnh nghèo đói.

Các chuyên gia cũng nhận định Karamoja hoàn toàn có thể cải thiện khả năng tự chủ lương thực nếu được đầu tư đúng mức vào hệ thống thủy lợi, tích trữ nước, giống cây chịu hạn và các dịch vụ hỗ trợ nông nghiệp.

Chính phủ đẩy mạnh cứu trợ nhưng chưa đủ

Sau khi ghi nhận 19 trường hợp tử vong vì đói, ngày 22/7, Chính phủ Uganda đã triển khai chương trình cứu trợ khẩn cấp tại Karamoja.

Theo kế hoạch, khoảng 9,5 triệu kg bột ngô và đậu khô sẽ được phân phối cho hơn 300.000 hộ dân tại 9 huyện trong khu vực. Chính phủ cũng giải ngân khoảng 45 tỷ shilling Uganda (12 triệu USD) để thực hiện chương trình cứu trợ kéo dài trong hai tháng, đồng thời cam kết cung cấp giống cây trồng chịu hạn và kháng bệnh trước vụ gieo trồng tiếp theo.

Bên cạnh các biện pháp trước mắt, Uganda đang phối hợp với Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) xây dựng các giải pháp dài hạn như mở rộng hệ thống tưới tiêu, xây dựng hồ chứa nước, kho dự trữ ngũ cốc và phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, Uganda không phải quốc gia duy nhất ở vùng Sừng châu Phi chịu tác động của hạn hán. Hàng triệu người tại Kenya, Somalia, Ethiopia và Nam Sudan cũng đang đối mặt tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng.

Cần giải pháp bền vững

Theo các chuyên gia, cứu trợ khẩn cấp chỉ giúp giải quyết nhu cầu trước mắt. Để chấm dứt vòng luẩn quẩn của các cuộc khủng hoảng lương thực, Uganda cần đầu tư mạnh vào nông nghiệp thông minh thích ứng khí hậu, hệ thống tưới tiêu, bảo quản và phân phối lương thực trên phạm vi cả nước.

Họ cũng kêu gọi tăng cường quản lý nguồn thu từ khai thác khoáng sản tại Karamoja, xử lý nghiêm tham nhũng và trao thêm nguồn lực cho chính quyền địa phương để chủ động ứng phó với thiên tai.

Bên cạnh đó, việc đầu tư dài hạn vào giáo dục, y tế, hạ tầng và đa dạng hóa sinh kế được xem là yếu tố then chốt giúp giảm nghèo và nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc khí hậu.

Nhiều chuyên gia cho rằng nếu không giải quyết những vấn đề mang tính cấu trúc này, Karamoja sẽ tiếp tục phải đối mặt với các cuộc khủng hoảng lương thực lặp đi lặp lại, bất chấp những đợt cứu trợ khẩn cấp được triển khai mỗi năm.