Căng thẳng trên Biển Caspi đánh dấu sự mở đầu của mặt trận quân sự mới?

Cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào một tàu thương mại của Iran trên Biển Caspi có thể mở ra không gian đối đầu mới trong bối cảnh cuộc chiến ở Ukraine và các xung đột tại Trung Đông ngày càng chồng lấn.

Nguy cơ leo thang hiện hữu

Quang cảnh Biển Caspi. Ảnh: Xinhua

Iran cho biết một thủy thủ đã thiệt mạng và một người khác bị thương sau khi tàu thương mại nước này bị tấn công hôm 25/7, khiến Tehran triệu tập các nhà ngoại giao Ukraine và cáo buộc Kiev thực hiện hành vi “thù địch và tội ác”.

Về phần Ukraine, Tổng thống Volodymyr Zelensky đăng tải trên mạng xã hội rằng Kiev đã đạt được kết quả khả quan thông qua cuộc tấn công tầm xa ở Biển Caspi, nhắm mục tiêu vào “các tàu vận chuyển hàng hóa quân sự liên quan đến Iran, cũng như một tàu chiến Nga”. Ông không nêu tên tàu thương mại của Iran. Tổng thống Ukraine cũng cáo buộc Nga cung cấp cho Iran thông tin tình báo vệ tinh để hỗ trợ chiến dịch quân sự của Iran chống lại Mỹ.

Theo hãng thông tấn nhà nước Iran (IRNA), Bộ Ngoại giao Iran đã triệu tập đại biện lâm thời của Ukraine tại Tehran sau vụ tấn công. Bộ Ngoại giao Iran cho biết vụ tấn công đã được lãnh đạo Ukraine thừa nhận, phản ánh “cách tiếp cận phi lý và thù địch” liên tục của Kiev với Tehran và cảnh báo rằng Iran sẽ bảo vệ lợi ích quốc gia của mình.

Iran cũng cáo buộc vụ việc vi phạm Điều 2(4) của Hiến chương Liên hợp quốc và cảnh báo rằng nó có thể làm leo thang xung đột Nga-Ukraine. Sau đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã thảo luận về vụ việc với Đại diện cấp cao Liên minh châu Âu (EU) về Chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas.

Theo Bộ Ngoại giao Iran, Ngoại trưởng Araghchi đã lên án vụ tấn công và kêu gọi “phản ứng kiên quyết” từ Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu (EU) và cộng đồng quốc tế. Ông cũng yêu cầu truy cứu trách nhiệm những kẻ gây ra vụ việc. Tehran đồng thời nhắc lại rằng họ chưa bao giờ can thiệp trực tiếp vào xung đột Nga-Ukraine.

Kịch bản nào đang chờ phía trước?

Vụ việc xảy ra trong bối cảnh Mỹ tạm ngừng các cuộc tấn công vào Iran sau 13 đêm liên tiếp nã hỏa lực. Nó cũng đặt ra câu hỏi liệu Biển Caspi từ lâu được coi là một trong những tuyến đường hàng hải an toàn nhất của Iran, có thể trở thành không gian đối đầu khác hay không.

Bất kỳ mối đe dọa nào đối với hoạt động thương mại qua Biển Caspi sẽ càng làm thu hẹp thêm một trong những hành lang hàng hải chiến lược còn lại của Iran. Do đó, nhiều câu hỏi đặt ra là liệu vụ việc này đánh dấu sự mở đầu của mặt trận quân sự mới hay chỉ đơn thuần là nỗ lực nhằm gia tăng áp lực kinh tế lên Iran.

Quan hệ giữa Tehran và Kiev đã xấu đi nghiêm trọng kể từ năm 2022. Khi đó, Ukraine cáo buộc Nga đã điều chỉnh thiết bị bay không người lái do Iran thiết kế rồi phóng chúng vào các thành phố của Ukraine.

Theo Ukraine, lực lượng nước này đã bắn hạ hơn 44.000 thiết bị bay không người lái do Iran thiết kế kể từ khi Nga bắt đầu chiến dịch quân sự đặc biệt vào năm 2022. Khi cuộc đối đầu giữa Iran và Mỹ leo thang, Ukraine cũng đã cung cấp công nghệ và chuyên môn chống thiết bị bay không người lái cho các quốc gia vùng Vịnh chịu tác động.

Phóng viên Tohid Asadi của Al Jazeera đánh giá rằng áp lực lên bờ biển phía Bắc của Iran đang làm gia tăng lo ngại về các tuyến đường thương mại hàng hải của nước này. Iran chưa cho biết liệu họ có ý định trả đũa Ukraine hay không. Tuy nhiên, các nhà bình luận Iran cho rằng Kiev nằm trong tầm bắn của một số hệ thống tên lửa và thiết bị bay không người lái của Iran, điều này có thể mang lại cho Tehran các lựa chọn quân sự nếu họ quyết định đáp trả. Vụ việc cũng xảy ra trong bối cảnh các nhà trung gian hòa giải khu vực tiếp tục nỗ lực ngăn chặn xung đột Mỹ – Iran leo thang hơn nữa.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei ngày 26/7 cho biết các nỗ lực hòa giải đang được tiến hành mặc dù ông từ chối cung cấp chi tiết. Truyền thông Mỹ đưa tin rằng Qatar, Ai Cập, Pakistan và các nhà trung gian hòa giải khu vực khác đã trình lên Washington và Tehran đề xuất về việc tạm ngừng giao tranh trong 10 ngày để cho phép nối lại các cuộc đàm phán về Bản ghi nhớ (MoU) đã được nhất trí vào tháng 6.

Ngày 26/7, Iran tuyên bố đã dừng hành động tấn công đáp trả trong khu vực sau khi Mỹ ngừng các cuộc không kích nhằm vào nước này trong đêm trước đó. Giao tranh tạm lắng diễn ra đồng thời với những nỗ lực hòa giải mới.

Các nhà phân tích cho rằng cuộc tấn công của Ukraine trên Biển Caspi có thể là nỗ lực nhằm gia tăng sức ép lên Tehran, buộc Iran phải đưa ra một số nhượng bộ.

Phóng viên Resul Serdar Atas của Al Jazeera cho biết cuộc tấn công của Ukraine đặc biệt đáng lo ngại đối với Iran vì nó cho thấy xung đột có nguy cơ lan sang một chiến trường trên biển khác. Các cuộc tấn công vào tàu có liên hệ với Iran ở Biển Caspi có thể làm phức tạp thêm khả năng duy trì xuất khẩu năng lượng và hậu cần quân sự của nước này, do đó có thể mang lại cho Mỹ nhiều lợi thế hơn trong bất kỳ cuộc đàm phán nào trong tương lai.

Tuy nhiên, ông Michael Mulroy, cựu Phó Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách Trung Đông đánh giá rằng chừng nào Iran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz, các lựa chọn của Washington sẽ ngày càng bị thu hẹp và Mỹ sẽ phải đối mặt với những quyết định hết sức khó khăn nếu thế đối đầu với Tehran tiếp diễn.