Xây dựng thực đơn cho người bệnh tại nhà cần lưu ý gì?

Một thực đơn thiếu cân đối có thể khiến người bệnh mệt mỏi kéo dài, suy giảm miễn dịch, chậm hồi phục, thậm chí làm bệnh nền trở nên nghiêm trọng hơn.

Ngược lại, một thực đơn phù hợp có thể hỗ trợ điều trị, cải thiện thể trạng và nâng cao chất lượng sống. Vì thế, dinh dưỡng không chỉ là chuyện ăn uống hằng ngày mà còn là một phần hỗ trợ quan trọng trong quá trình điều trị và phục hồi.

1. Vì sao người bệnh không thể ăn như người khỏe mạnh?

Khi bị bệnh, quá trình chuyển hóa của cơ thể có thể thay đổi đáng kể. Một số trường hợp như nhiễm trùng, sốt, sau phẫu thuật hoặc chấn thương có thể làm tăng nhu cầu năng lượng và protein do cơ thể cần hồi phục tổn thương và duy trì khối cơ. Trong khi đó, nhiều bệnh lý tiêu hóa lại làm giảm khả năng hấp thu dưỡng chất, khiến người bệnh dù ăn được vẫn dễ thiếu chất và sụt cân.

Một số bệnh mạn tính như đái tháo đường, suy thận, tim mạch hay ung thư còn làm thay đổi cách cơ thể sử dụng chất dinh dưỡng. Nếu ăn uống không phù hợp, bệnh có thể nặng hơn. Ví dụ, người đái tháo đường ăn quá nhiều tinh bột hoặc đồ ngọt dễ làm tăng đường huyết, còn người bệnh suy thận, tùy giai đoạn bệnh có thể cần kiểm soát lượng đạm, muối, kali và phospho để tránh làm nặng thêm tình trạng bệnh hoặc rối loạn chuyển hóa.

Đáng lo hơn, nhiều gia đình thường kiêng khem quá mức vì sợ “ăn vào sẽ làm bệnh nặng thêm”. Người bệnh chỉ ăn cháo trắng, uống nước hầm hoặc cắt gần như hoàn toàn thịt cá, dầu mỡ. Điều này dễ dẫn tới thiếu năng lượng, mất cơ, suy dinh dưỡng và suy giảm sức đề kháng. Vì vậy, xây dựng thực đơn cho người bệnh cần dựa trên nguyên tắc khoa học thay vì kinh nghiệm truyền miệng.

PGS.TS.BS Nguyễn Quang Dũng, Trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và ATTP, Trường Đại học Y Hà Nội.

2. Gợi ý cách xây dựng thực đơn cho người bệnh

2.1 Xác định đúng tình trạng bệnh trước khi lên thực đơn

Trước khi xây dựng thực đơn, gia đình nên đánh giá thêm khả năng ăn uống thực tế của người bệnh: Có ăn kém, sụt cân, khó nhai nuốt, buồn nôn, tiêu chảy, táo bón hay phù không; các thuốc đang sử dụng và kết quả xét nghiệm gần đây như đường huyết, creatinin, kali, albumin hoặc huyết áp cũng có thể ảnh hưởng đến lựa chọn thực phẩm.

Không có một thực đơn chung phù hợp cho tất cả người bệnh. Chế độ ăn cần được điều chỉnh theo loại bệnh, mức độ bệnh, tuổi tác, cân nặng và khả năng vận động của từng người.

Chẳng hạn, người mắc đái tháo đường cần kiểm soát lượng, loại và thời điểm sử dụng thực phẩm chứa carbohydrate; việc chia bữa ăn có thể được cân nhắc tùy phác đồ điều trị và thói quen ăn uống. Người bệnh thận mạn có thể cần điều chỉnh lượng đạm, muối, kali, phosphor và nước tùy giai đoạn bệnh, mức lọc cầu thận, tình trạng phù, huyết áp và điều trị lọc máu. Trong khi đó, người mới phẫu thuật hoặc đang hồi phục sau ốm nặng lại cần bổ sung nhiều năng lượng và protein hơn để tái tạo mô và duy trì khối cơ.

Với các bệnh lý phức tạp hoặc kéo dài, người bệnh nên được tư vấn bởi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn phù hợp. Việc tự áp dụng các thực đơn lan truyền trên mạng đôi khi có thể gây hại nhiều hơn lợi.

2.2 Đảm bảo đủ năng lượng và cân đối các nhóm chất

Một sai lầm phổ biến là cho rằng người bệnh nên ăn ít để “đỡ gánh nặng cho cơ thể”. Thực tế, nếu cơ thể không được cung cấp đủ năng lượng, nó sẽ phải lấy năng lượng từ khối cơ, dẫn tới sụt cân và hồi phục chậm hơn. Một thực đơn hợp lý cần đảm bảo đủ năng lượng, đủ chất đạm, chất béo phù hợp, nguồn tinh bột hợp lý, đồng thời cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ.

Tinh bột vẫn là nguồn cung cấp năng lượng chính trong phần lớn trường hợp, có thể đến từ cơm, cháo, khoai, yến mạch hoặc ngũ cốc nguyên cám. Người bệnh không nên tự ý cắt hoàn toàn tinh bột nếu không có chỉ định của bác sĩ. Chất đạm đóng vai trò quan trọng trong phục hồi cơ thể, duy trì cơ bắp và tăng cường miễn dịch. Nguồn đạm tốt gồm thịt nạc, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu. Chất béo cũng cần thiết vì giúp hấp thu vitamin và cung cấp năng lượng. Nên ưu tiên dầu thực vật, cá béo, các loại hoặc quả hạch phù hợp, nhưng cần lưu ý người bệnh suy thận có thể phải hạn chế một số loại hạt do kali/phospho.

Ngoài ra, rau xanh và trái cây giúp bổ sung vitamin, khoáng chất và chất xơ, hỗ trợ tiêu hóa, góp phần duy trì sức đề kháng của cơ thể. Tuy nhiên, với một số bệnh như suy thận, việc lựa chọn rau củ quả cần được điều chỉnh để kiểm soát lượng kali. Một chế độ ăn phù hợp không chỉ giúp người bệnh có thêm năng lượng, mà còn cung cấp đủ dưỡng chất để cơ thể chống đỡ bệnh tật và hồi phục tốt hơn.

Chế độ ăn cần được điều chỉnh theo loại bệnh, mức độ bệnh, tuổi tác, cân nặng và khả năng vận động của từng người.

2.3 Cách chế biến cũng rất quan trọng

Không chỉ thực phẩm, cách nấu ăn cũng ảnh hưởng lớn đến khả năng hấp thu và tiêu hóa của người bệnh. Người cao tuổi, người suy yếu hoặc khó nhai nuốt nên ưu tiên các món mềm như cháo, súp, canh hoặc thực phẩm được băm nhỏ, hầm nhừ để dễ ăn hơn. Người mắc bệnh tiêu hóa cần hạn chế đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, thức ăn cay nóng hoặc quá nhiều gia vị vì dễ gây đầy bụng, khó tiêu.

Với người mắc bệnh tim mạch hoặc tăng huyết áp, nguyên tắc quan trọng là giảm muối và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn như xúc xích, đồ hộp, mì ăn liền. Các phương pháp chế biến như hấp, luộc, kho nhạt hoặc nấu canh nên được ưu tiên hơn chiên xào.

Ngoài ra, thức ăn cần được chế biến đảm bảo vệ sinh và nên dùng ngay sau khi nấu để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn, đặc biệt ở người có sức đề kháng kém.

2.4 Chia nhỏ bữa ăn giúp hấp thu tốt hơn

Nhiều người bệnh thường nhanh no, chán ăn hoặc khó tiêu. Vì vậy, thay vì ăn 3 bữa lớn như người khỏe mạnh, có thể chia thành 3 bữa chính và 1-2 bữa phụ trong ngày.

Việc chia nhỏ bữa ăn giúp hệ tiêu hóa hoạt động nhẹ nhàng hơn, đồng thời hỗ trợ ổn định đường huyết và tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng. Các bữa phụ có thể là sữa, sữa chua, trái cây mềm hoặc bánh mì tùy tình trạng sức khỏe.

Người chăm sóc cũng không nên ép ăn quá mức vì điều này có thể khiến người bệnh sợ ăn, buồn nôn hoặc mệt mỏi hơn.

Xây dựng thực đơn cho người bệnh tại nhà không quá phức tạp, nhưng cần dựa trên tình trạng bệnh, khả năng ăn uống và mục tiêu điều trị cụ thể. Một chế độ ăn phù hợp có thể giúp người bệnh duy trì thể trạng, hạn chế suy dinh dưỡng, hỗ trợ kiểm soát bệnh nền và cải thiện quá trình hồi phục. Với người bệnh cao tuổi, có nhiều bệnh phối hợp, sụt cân nhanh hoặc ăn uống kém kéo dài, gia đình nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn cụ thể.