Ebola và virus Hanta phơi bày thách thức mới về y tế toàn cầu

Việc cắt giảm ngân sách nghiên cứu y tế cùng với sự trỗi dậy của phong trào phản đối vaccine đang khiến công tác ứng phó với các loại virus trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Tình trạng này càng thêm nhức nhối khi trong thời gian qua liên tiếp dịch Ebola và virus Hanta gây nhiều lo lắng.

Nhân viên y tế điều trị cho bệnh nhân mắc Ebola tại bệnh viện ở Rwampara, Congo ngày 16/5/2026. Ảnh: THX/TTXV

Ngày 17/5, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định đợt bùng phát dịch Ebola tại Cộng hòa Dân chủ (CHDC) Congo và Uganda là một “tình trạng khẩn cấp về y tế công cộng gây lo ngại quốc tế” (PHEIC). Thông báo được WHO đưa ra trong bối cảnh nhiều quốc gia đang nỗ lực kiểm soát đợt bùng phát virus Hanta có liên quan đến một chuyến du thuyền tới Nam Mỹ.

Mặc dù nguyên nhân gây bệnh và phương pháp điều trị đối với hai loại virus này khác nhau, thông tin về các đợt bùng phát đã khiến các nhà lãnh đạo thế giới và các cơ quan y tế phải đặt câu hỏi về tác động đối với hoạt động di chuyển quốc tế cũng như sự phối hợp xuyên biên giới trong công tác khống chế dịch bệnh.

Câu hỏi càng trở nên cấp thiết sau đại dịch COVID-19, khi thế giới buộc phải phong tỏa trên diện rộng do thiếu sự chuẩn bị đầy đủ trước tốc độ lây lan của virus SARS-CoV-2.

WHO đối mặt với khủng hoảng tài chính

Mỗi khi một tình trạng khẩn cấp về y tế xảy ra ở bất cứ đâu trên thế giới, phản ứng đầu tiên của WHO là xác định mức độ nguy hiểm của dịch bệnh và sau đó lập kế hoạch ứng phó. Nhưng kể từ năm 2025, WHO phải vật lộn về tài chính do thiếu kinh phí từ các nhà tài trợ.

Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus vào tháng 5/2025 cảnh báo rằng sức khỏe toàn cầu sẽ gặp rủi ro nghiêm trọng nếu không nhận đủ hỗ trợ từ các nhà tài trợ và cơ quan này đang phải đối mặt với “tình trạng gián đoạn lớn nhất đối với tài chính y tế toàn cầu trong lịch sử”.

Cuộc khủng hoảng càng thêm trầm trọng sau khi Mỹ, quốc gia trước đây đóng góp gần 1/5 ngân sách của WHO, chính thức rút khỏi tổ chức này vào tháng 1 năm nay. Tổng thống Mỹ Donald Trump khi công bố quyết định đã cáo buộc WHO đã xử lý sai đại dịch COVID-19 và các cuộc khủng hoảng y tế quốc tế khác. Kết quả là, ngân sách chương trình cho các dự án năm 2026-2027 của WHO đặt ở mức hơn 6,2 tỷ USD, giảm 9% so với năm trước.

Để đối phó, WHO đã điều chỉnh kế hoạch tài chính và cắt giảm chi tiêu qua việc hủy số chương trình quan trọng. Theo các chuyên gia y tế, điều này đã làm giảm đáng kể khả năng chuẩn bị ứng phó với đại dịch.

Giáo sư dự bị Kaja Abbas tại Đại học Nagasaki đánh giá: “Việc cắt giảm ngân sách dành cho WHO đã trực tiếp làm suy yếu nỗ lực giám sát dịch bệnh, từ đó ảnh hưởng đến khả năng sẵn sàng và chuẩn bị để ứng phó hiệu quả với các dịch bệnh và đại dịch”.

Trụ sở WHO tại Geneva, Thụy Sĩ. Ảnh: THX/TTXVN

Đợt bùng phát virus Hanta gần đây ảnh hưởng đến hành khách và thành viên thủy thủ đoàn đến từ hơn 20 quốc gia trên tàu du lịch MV Hondius đòi hỏi sự phối hợp giám sát, truy vết tiếp xúc, sơ tán y tế và hướng dẫn y tế công cộng xuyên biên giới.

Theo Quy định Y tế Quốc tế (IHR), WHO giúp tạo điều kiện thuận lợi cho việc liên lạc và ứng phó giữa các quốc gia, triển khai các chuyên gia, hỗ trợ xét nghiệm trong phòng thí nghiệm và tổ chức hoạt động ứng phó khẩn cấp trong trường hợp bùng phát dịch bệnh.

Sau đợt bùng phát dịch Ebola ở CHDC Congo và Uganda, WHO đã triển khai các chuyên gia, thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE), hỗ trợ phòng thí nghiệm và kinh phí khẩn cấp, đồng thời điều phối công tác dự phòng trong khu vực.

Bác sĩ chuyên khoa bệnh truyền nhiễm ở Dallas (bang Texas, Mỹ), bà Krutika Kuppalli, đánh giá với Al Jazeera rằng các nỗ lực này đang gặp rủi ro do cuộc khủng hoảng tài chính hiện nay. Bà lưu ý rằng các bệnh truyền nhiễm không phân biệt biên giới, nên sự phối hợp quốc tế nhanh chóng là rất cần thiết.

Bà đồng thời cảnh báo: “Việc làm suy yếu WHO thông qua cắt giảm kinh phí có nguy cơ làm chậm phát hiện dịch bệnh, giảm tốc độ phản ứng và hao hụt khả năng của thế giới trong việc ngăn chặn các mối đe dọa mới nổi trước khi chúng lan rộng toàn cầu”.

Ngoài những khó khăn về tài chính, WHO cũng đang chật vật trong việc thuyết phục các nhà lãnh đạo thế giới đạt được đồng thuận về hiệp ước phòng chống đại dịch dự kiến hoàn tất vào năm 2026.

Tháng 5/2025, WHO đã thông qua Thỏa thuận về Đại dịch, văn kiện đặt ra điều mà tổ chức này mô tả là “cách tiếp cận toàn diện đối với công tác phòng ngừa, chuẩn bị và ứng phó với đại dịch, nhằm tăng cường cả an ninh y tế toàn cầu lẫn công bằng y tế trên toàn thế giới”.

Tuy nhiên, các quốc gia thành viên Liên hợp quốc (LHQ) vẫn chưa thể đạt được đồng thuận về nội dung Tiếp cận Mầm bệnh và Chia sẻ Lợi ích (PABS) vốn là phụ lục của thỏa thuận. Nguyên nhân do những khác biệt trong quan điểm về cách bảo đảm mọi quốc gia đều được tiếp cận công bằng với vaccine và phương pháp điều trị sau khi dữ liệu về các mẫu bệnh phẩm được chia sẻ.

Các cuộc đàm phán về PABS chủ yếu tập trung vào việc xây dựng cơ chế nhằm bảo đảm các quốc gia có thể nhanh chóng chia sẻ thông tin về mầm bệnh có nguy cơ gây ra đại dịch, đồng thời được tiếp cận công bằng với vaccine, bộ xét nghiệm cùng phương pháp điều trị.

Sau vòng đàm phán về PABS diễn ra vào tháng 5 năm nay, Tổng Giám đốc WHO đã kêu gọi các nước tiếp tục thúc đẩy tiến trình với tinh thần khẩn trương, đồng thời nhấn mạnh rằng đại dịch tiếp theo chỉ còn là “vấn đề thời điểm, chứ không phải là liệu có xảy ra hay không”.

Bà Kuppalli phân tích với Al Jazeera rằng việc đạt được đồng thuận về vấn đề này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi hợp tác quốc tế là yếu tố không thể thiếu khi thế giới phải ứng phó với các đợt bùng phát dịch bệnh mới nổi.

Lý do tâm lý phản đối vaccine ngày càng gia tăng?

Tiêm vaccine cho trẻ em tại Apac, Uganda. Ảnh: THX/TTXVN

Trong đại dịch COVID-19, khi Mỹ và một số quốc gia khác bắt đầu triển khai vaccine ngừa virus SARS-CoV-2, nhiều người đã phản đối vaccine lo sợ phản ứng phụ, trong khi mạng xã hội tràn ngập thông tin sai lệch về độ an toàn và mục đích.

Theo một báo cáo tháng 7/2025 trên tạp chí The BMJ, tâm lý phản đối vaccine trong giới lãnh đạo các cơ quan y tế của Mỹ cũng đang gia tăng. Bộ trưởng Y tế Mỹ Robert F. Kennedy Jr. là một trong những người thường xuyên đưa ra những tuyên bố chưa được kiểm chứng về sự nguy hiểm của vaccine và cũng phản đối vaccine COVID-19.

Tháng 8 năm ngoái, Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ (HHS) đã hủy bỏ khoảng 500 triệu USD các hợp đồng và khoản tài trợ dành cho việc phát triển vaccine mRNA. Theo Trường Y tế Công cộng TH Chan thuộc Đại học Harvard, động thái cắt giảm này đã ảnh hưởng đến 22 sáng kiến nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng tập trung vào các mầm bệnh mới nổi, cúm đại dịch, virus hợp bào hô hấp (RSV)…

Thế giới đã sẵn sàng về mặt kinh tế để ứng phó với đại dịch mới?

Trong bối cảnh phong trào chống vaccine lan rộng và ngân sách dành cho nghiên cứu y tế bị cắt giảm, tình trạng hiện nay của nền kinh tế toàn cầu cũng đang khiến các nhà lãnh đạo thế giới gặp nhiều khó khăn trong việc chuẩn bị cho các biện pháp ứng phó với đại dịch.

Chiến dịch quân sự chung của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt, kéo theo xáo trộn lớn đối với kinh tế thế giới. Chi phí nhiên liệu leo thang làm gián đoạn chuỗi cung ứng và hoạt động đi lại quốc tế, từ đó đẩy giá thuốc men tăng mạnh.

Các hiệu thuốc tại Anh đang bán những loại thuốc không kê đơn với mức giá cao hơn từ 20% đến 30%. Trong khi đó, tại Ấn Độ, các dược sĩ cho biết giá của những loại thuốc giảm đau thông dụng đã tăng tới 96%.

Bà Kuppalli nói: “Các bệnh truyền nhiễm mới nổi đang xuất hiện ngày càng thường xuyên và diễn biến phức tạp. Tuy nhiên, thay vì tăng cường năng lực ứng phó, nhiều quốc gia lại cắt giảm đầu tư cho công tác chuẩn bị. Hệ quả là khoảng cách giữa mức độ nghiêm trọng của mối đe dọa và nguồn lực sẵn có để ứng phó ngày càng nới rộng”.

Các đại dịch và đợt bùng phát dịch bệnh gây ra những hậu quả kinh tế vô cùng nặng nề. Chỉ riêng trong năm 2020, kinh tế toàn cầu đã suy giảm khoảng 3% GDP, kéo theo tình trạng thất nghiệp trên diện rộng và gián đoạn nghiêm trọng hoạt động thương mại.

Việc đầu tư cho nghiên cứu và phát triển trong thời bình sẽ bảo đảm rằng khi mối đe dọa đại dịch tiếp theo xuất hiện, thế giới đã có sẵn các sản phẩm và hệ thống cần thiết để phản ứng nhanh chóng, bảo vệ tính mạng con người và tránh lặp lại những thiệt hại kinh tế từng xảy ra trong đại dịch COVID-19.

Tổng giám đốc WHO Ghebreyesus vào tháng 2 phát biểu: “Đại dịch đã dạy cho tất cả chúng ta nhiều bài học, đặc biệt là bài học rằng những mối đe dọa toàn cầu đòi hỏi phản ứng mang tính toàn cầu. Đoàn kết chính là liều vaccine miễn dịch tốt nhất”.

WHO và Ngân hàng Thế giới (WB) đã phối hợp thành lập một quỹ vào năm 2022. Theo WHO, tính đến tháng 2 năm nay, quỹ này đã cấp tổng cộng hơn 1,2 tỷ USD dưới hình thức tài trợ không hoàn lại.
WHO cho biết khoản tài trợ này còn giúp huy động thêm 11 tỷ USD, qua đó hỗ trợ 67 dự án tại 98 quốc gia thuộc 6 khu vực trên thế giới nhằm mở rộng hệ thống giám sát dịch bệnh, tăng cường mạng lưới phòng thí nghiệm, đào tạo nhân lực và thúc đẩy phối hợp liên ngành.

Năm 2023, WHO cũng đã thành lập Lực lượng Ứng phó Khẩn cấp Y tế Toàn cầu. Lực lượng này chủ yếu hỗ trợ các quốc gia đang đối mặt với các tình huống khẩn cấp về y tế công cộng thông qua việc đánh giá năng lực của đội ngũ nhân lực ứng phó khẩn cấp, nhanh chóng triển khai lực lượng tăng cường hỗ trợ, đồng thời xây dựng mạng lưới các nhà lãnh đạo ứng phó khẩn cấp từ nhiều quốc gia để chia sẻ các thông lệ tốt nhất và phối hợp hành động.