Cáp ngầm trở thành ‘mặt trận’ mới trong cạnh tranh Mỹ – Trung

Sau chip bán dẫn, thương mại và mạng 5G, một mặt trận mới đang nổi lên trong cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc: cáp viễn thông ngầm dưới biển.

Ảnh chụp một đoạn cáp ngầm nằm dưới đáy đại dương. Ảnh: Sun Cable

Theo hãng tin CNA, nằm dưới đáy đại dương, các tuyến cáp quang này truyền tải khoảng 99% lưu lượng dữ liệu toàn cầu, từ thư điện tử, các trang web đến các cuộc gọi video và giao dịch tài chính. Khi trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây và nền kinh tế số phát triển nhanh chóng, hệ thống cáp ngầm không còn đơn thuần là hạ tầng viễn thông mà ngày càng được xem là tài sản chiến lược, gắn với năng lực cạnh tranh công nghệ và an ninh quốc gia.

Ông Bart Hogeveen, nghiên cứu viên cấp cao kiêm Giám đốc khu vực châu Âu của Viện Chính sách Chiến lược Australia (ASPI), cáp ngầm hiện là hạ tầng không thể thiếu trong cuộc cạnh tranh giành ưu thế số giữa Mỹ và Trung Quốc. Giá trị của mạng lưới này tiếp tục gia tăng khi nhu cầu truyền tải dữ liệu ngày càng lớn nhờ AI, điện toán đám mây và các hoạt động tài chính toàn cầu.

Ông cho rằng quốc gia hoặc doanh nghiệp kiểm soát hạ tầng quan trọng sẽ có ảnh hưởng đáng kể đến cách thức khai thác, quyền tiếp cận cũng như chi phí sử dụng. Vì vậy, những lo ngại về sự phụ thuộc chiến lược và ảnh hưởng từ bên ngoài ngày càng trở nên rõ nét.

Diễn biến thời gian gần đây cho thấy lĩnh vực cáp ngầm đang ngày càng bị cuốn vào cuộc cạnh tranh địa chính trị. Tháng 6, Mỹ tiếp tục siết giám sát hạ tầng cáp ngầm nhằm tăng cường an ninh quốc gia, trong khi Trung Quốc mở rộng hiện diện thông qua HMN Tech và các dự án thuộc Con đường Tơ lụa số.

Hạ tầng của nền kinh tế số

Được ví như “xương sống của Internet toàn cầu”, các tuyến cáp quang biển đang đảm nhiệm phần lớn hoạt động truyền tải dữ liệu giữa các châu lục. Khi nền kinh tế số phát triển, vai trò của chúng không chỉ giới hạn ở lĩnh vực viễn thông mà còn mở rộng sang các lĩnh vực như tài chính, thương mại điện tử, dịch vụ đám mây và AI.

Theo các chuyên gia, nhu cầu đối với cáp ngầm tăng mạnh sau đại dịch COVID-19 và tiếp tục được thúc đẩy bởi AI cùng điện toán lượng tử trong tương lai. Điều này khiến yêu cầu về các tuyến cáp có tốc độ cao, ổn định và an toàn trở nên cấp thiết hơn.

Bà Erin Murphy, Giám đốc khu vực châu Á của hãng tư vấn Redpoint Advisors (Mỹ), nhận định cuộc cách mạng AI sẽ tiếp tục làm gia tăng nhu cầu xây dựng thêm các tuyến cáp mới, đồng thời khiến cạnh tranh đối với hạ tầng dưới biển ngày càng gay gắt.

Tầm quan trọng ngày càng lớn của các tuyến cáp cũng kéo theo những lo ngại về an ninh. Phát biểu tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore hồi cuối tháng 5, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Quốc phòng Australia Richard Marles nhận định cáp ngầm là “huyết mạch của nền văn minh hiện đại”, đồng thời cho rằng việc bảo vệ hạ tầng dưới đáy biển đang trở thành ưu tiên chiến lược.

Địa chính trị định hình cuộc đua cáp ngầm

Một trong những ví dụ tiêu biểu cho tác động của địa chính trị là dự án SeaMeWe-6, tuyến cáp quang dài khoảng 21.700 km kết nối Singapore với Pháp qua Đông Nam Á, Trung Đông và châu Âu.

Ban đầu HMN Tech của Trung Quốc được kỳ vọng thi công, nhưng sau vận động của Mỹ, hợp đồng được trao cho SubCom của Mỹ. Theo các nhà phân tích, điều này cho thấy các dự án cáp ngầm ngày càng chịu tác động của yếu tố địa chính trị, thay vì chỉ dựa trên giá thành hay công nghệ.

Xu hướng này cũng được phản ánh trong chính sách của Washington. Tháng 6 vừa qua, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) đề xuất siết chặt các quy định cấp phép đối với chủ sở hữu và đơn vị vận hành các trạm cập bờ cáp ngầm cùng các thiết bị liên quan như một phần của các biện pháp tăng cường an ninh quốc gia. Động thái này tiếp nối sáng kiến Clean Cable được khởi động từ năm 2020 nhằm hạn chế sự tham gia của các doanh nghiệp Trung Quốc vào các dự án cáp biển được coi là nhạy cảm.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc tiếp tục mở rộng sự hiện diện thông qua HMN Tech và các dự án thuộc Con đường Tơ lụa số, tham gia xây dựng mạng lưới cáp tại châu Á, châu Phi, Trung Đông và Mỹ Latinh nhằm tăng cường kết nối hạ tầng số ở nước ngoài.

Theo ông Jason Hsu, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Hudson, bản chất của cuộc cạnh tranh hiện nay nằm ở sự giao thoa giữa công nghệ và địa chính trị. Các quốc gia ngày càng nhận thức rõ rằng việc kiểm soát hoặc làm gián đoạn dòng chảy dữ liệu có thể tạo ra lợi thế đáng kể về kinh tế và chính trị.

Ông Bart Hogeveen, nghiên cứu viên cấp cao của Viện Chính sách Chiến lược Australia (ASPI), cũng cho rằng cuộc cạnh tranh hiện nay không chỉ nhằm xây dựng thêm nhiều tuyến cáp hơn, mà còn hướng tới việc đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế số toàn cầu và củng cố vị thế chiến lược. Song song với đó là cuộc đua phát triển thế hệ cáp mới có tốc độ truyền tải cao hơn, an toàn hơn và tích hợp các công nghệ giám sát hiện đại.

Những rủi ro ngày càng hiện hữu

Lắp đặt cáp ngầm tại đới đứt gãy Bắc Alfeo. Ảnh minh hoạ: Wikimedia Commons

Cùng với giá trị chiến lược ngày càng tăng, các tuyến cáp ngầm cũng trở thành đối tượng được quan tâm nhiều hơn từ góc độ an ninh.

Theo ông Hogeveen, nguy cơ phá hoại, tấn công mạng và gián đoạn hoạt động đối với hạ tầng cáp biển đang trở nên rõ ràng hơn khi các chính phủ dành nhiều sự chú ý hơn cho những điểm yếu của hệ thống hạ tầng trọng yếu dưới đáy biển.

Ông Hsu cho rằng điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở từng vụ việc riêng lẻ mà còn ở xu hướng chung. Ngay cả khi không phải mọi sự cố đều là hành động có chủ đích, việc các tuyến cáp liên tục gặp trục trặc đã khiến các chính phủ buộc phải xem xét nghiêm túc hơn khả năng bảo vệ những hạ tầng thiết yếu nằm dưới đáy biển.

Thực tế đó đang thúc đẩy nhiều quốc gia đầu tư nhiều hơn vào năng lực giám sát, sửa chữa, chuyển hướng lưu lượng dữ liệu và duy trì hoạt động của mạng lưới cáp trong trường hợp xảy ra khủng hoảng.

Tại Đối thoại Shangri-La năm nay, 17 quốc gia đã công bố Bộ nguyên tắc hướng dẫn về hợp tác bảo vệ hạ tầng dưới nước (GUIDE) nhằm tăng cường phối hợp trong bảo vệ các công trình hạ tầng trọng yếu dưới đáy biển. Trong khi đó, Mỹ, Anh và Australia cũng thông báo sẽ cùng phát triển các hệ thống dành cho phương tiện không người lái dưới nước, với một trong những nhiệm vụ là hỗ trợ bảo vệ hạ tầng dưới đáy biển.

Theo ông Hsu, câu hỏi mang tính chiến lược hiện nay không còn đơn thuần là quốc gia nào có thể xây dựng nhiều tuyến cáp hơn, mà là quốc gia nào có khả năng phát hiện sự can thiệp, khắc phục nhanh các sự cố, chuyển hướng lưu lượng dữ liệu và duy trì kết nối khi xảy ra khủng hoảng.

Cạnh tranh sẽ còn gia tăng

Theo các chuyên gia, cuộc cạnh tranh xung quanh cáp ngầm nhiều khả năng sẽ tiếp tục nóng lên khi AI phát triển nhanh chóng và nhu cầu về hạ tầng số ngày càng lớn.

Bà Murphy nhận định cuộc cạnh tranh này có nhiều điểm tương đồng với những tranh cãi trước đây xoay quanh Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc hay việc triển khai mạng 5G. Theo bà, các quan ngại của Mỹ từ lâu tập trung vào khả năng các thiết bị và phần mềm do doanh nghiệp Trung Quốc cung cấp có thể được tích hợp vào hệ thống thông tin và viễn thông, từ đó làm dấy lên lo ngại về an ninh dữ liệu.

Trong khi đó, ông Hogeveen cho rằng mạng lưới cáp ngầm toàn cầu tuy vẫn có tính kết nối xuyên biên giới nhưng đang dần bị phân mảnh bởi các yếu tố địa chính trị. Nhiều tuyến cáp mới được thiết kế để tránh các điểm cập bờ hoặc khu vực hàng hải được đánh giá là nhạy cảm, phản ánh xu hướng phân tách rộng hơn của hệ sinh thái công nghệ toàn cầu.

Theo các chuyên gia, AI sẽ tiếp tục làm gia tăng cạnh tranh đối với hạ tầng số, từ cáp ngầm, trung tâm dữ liệu đến năng lực tính toán và nguồn năng lượng. Từ một hạ tầng viễn thông thuần túy, cáp ngầm đang trở thành một thành tố quan trọng trong cạnh tranh công nghệ và địa chính trị giữa các cường quốc.