Vì sao Abenomics đảo chiều, từ nới lỏng sang siết chặt tiền tệ?

Sau hơn một thập kỷ theo đuổi lãi suất thấp để chống giảm phát, Nhật Bản đang chuyển hướng khi lạm phát kéo dài, đồng yen suy yếu và áp lực tài khóa gia tăng.

Kiểm đồng yen mệnh giá 10.000 của Nhật Bản tại Tokyo. Ảnh: AFP/TTXVN (Không cho phép bên thứ ba khai thác, sử dụng)

Khi Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) cân nhắc tăng lãi suất một lần nữa trong cuộc họp ngày 19/9, bất đồng về cách nước này nên ứng phó với lạm phát đang ngày càng rõ nét.

Các kiến trúc sư của chính sách lãi suất thấp kéo dài suốt một thập kỷ qua cho rằng chiến lược này đã không còn phù hợp. Mối quan tâm của họ đã chuyển từ tình trạng giá cả trì trệ sang nguy cơ lạm phát kéo dài.

Tuy nhiên, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi dường như chưa bị thuyết phục.

Kể từ khi nhậm chức năm ngoái, bà Takaichi tiếp tục ủng hộ Abenomics – chiến lược kinh tế gắn với cố Thủ tướng Shinzo Abe, vốn theo đuổi duy trì lãi suất thấp và tăng mạnh chi tiêu tài khóa.

Abenomics được hình thành năm 2012 nhằm đưa nền kinh tế Nhật Bản thoát khỏi tình trạng trì trệ. Tuy nhiên, vòng xoáy giảm phát và đồng yen mạnh mà chiến lược này được thiết kế để giải quyết đã đảo chiều. Trong phần lớn 4 năm qua, lạm phát tại Nhật Bản luôn cao hơn mục tiêu 2% của BOJ. Đồng yen cũng giảm xuống những mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ so với đồng USD.

“Hiện nay tình hình hoàn toàn khác”, Koichi Hamada, cựu cố vấn cấp cao của ông Abe và một trong những nhân vật chủ chốt đứng sau Abenomics, nhận định. Hamada cho biết ông “đã thay đổi quan điểm và hiện khuyến nghị thắt chặt chính sách tiền tệ”.

BOJ được dự báo rộng rãi sẽ tăng lãi suất từ 1% lên 1,25% trong cuộc họp ngày 19/9, tiếp tục chu kỳ tăng 0,25 điểm phần trăm mà ngân hàng này thực hiện khoảng 6 tháng một lần trong thời gian gần đây. Tuy nhiên, ông Hamada và một số người khác cho rằng BOJ cần hành động nhanh hơn.

Ông Hamada cho biết những người trong chính quyền bà Takaichi vẫn tin Abenomics phù hợp với Nhật Bản có thể xem việc ông thay đổi quan điểm là một sự phản bội. Nhưng ông cho rằng Thủ tướng nên ngừng gây sức ép với BOJ và theo đuổi những chính sách có nguy cơ khiến lạm phát trầm trọng hơn.

Những người từng ủng hộ Abenomics đổi ý

Ông Hamada không phải người duy nhất thay đổi quan điểm.

Năm 2012, khi còn là một nhà quản lý quỹ tại công ty của tỷ phú George Soros, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã tới Đại học Yale để gặp ông Hamada. Theo lời kể của ông Hamada, tại đây ông đã trình bày với ông Bessent những kế hoạch ban đầu nhằm vực dậy nền kinh tế Nhật Bản.

Trong một bài viết năm 2022 trên một tạp chí về chính sách tài chính, ông Bessent nhớ lại rằng mình đã bị thuyết phục bởi kế hoạch này. Sau đó, ông triển khai một chiến lược đầu tư sinh lời bằng cách bán khống đồng yen và mua cổ phiếu Nhật Bản, trở thành một trong những nhà đầu tư đầu tiên và thành công nhất hưởng lợi từ Abenomics.

Gần đây, quan điểm của ông Bessent đã thay đổi. Ông thúc giục Nhật Bản tăng lãi suất và kiểm soát chi tiêu tài khóa.

Các kế hoạch tăng chi tiêu của chính quyền bà Takaichi làm gia tăng lo ngại về khả năng Nhật Bản trả nợ. Lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm đã tăng lên mức cao nhất trong 3 thập kỷ. Trong khi đó, lãi suất thấp khuyến khích dòng vốn chảy ra nước ngoài, gây sức ép lên đồng yen và tạo thêm căng thẳng với Mỹ.

Tháng 7, đồng yen giảm xuống mức thấp nhất trong 4 thập kỷ so với USD, khiến Nhật Bản và Bộ Tài chính Mỹ phải cùng can thiệp vào thị trường ngoại hối. Đồng yen đã phục hồi phần nào trong những tuần gần đây khi thị trường kỳ vọng BOJ sẽ tăng lãi suất trong tháng 9.

Tại một cuộc họp báo hồi đầu tháng trong khuôn khổ cuộc họp Bộ trưởng Tài chính và Thống đốc ngân hàng trung ương Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi (G20) ở Asheville, bang Bắc Carolina, ông Bessent cho biết đã thúc giục Nhật Bản từ bỏ các chính sách reflation – tức chính sách nhằm đẩy giá cả và hoạt động kinh tế lên sau một thời gian giảm phát.

Theo ông Bessent, Abenomics “đã thành công lớn”. Nhưng hiện nay, Nhật Bản “thực sự nên để điều đó vận hành và chấm dứt chính sách reflation”.

Haruhiko Kuroda, cựu Thống đốc BOJ, người duy trì lãi suất ở mức 0% hoặc thấp hơn trong suốt một thập kỷ, cũng gần đây cảnh báo về áp lực lạm phát xuất phát từ kế hoạch tăng chi tiêu của chính quyền và đồng yen yếu.

Tranh luận về hướng đi mới

Dù vậy, vẫn có những người tiếp tục ủng hộ cách tiếp cận cũ. Takuji Aida, chuyên gia kinh tế trưởng phụ trách Nhật Bản tại ngân hàng đầu tư Crédit Agricole của Pháp và là cố vấn kinh tế của bà Takaichi, cho rằng Nhật Bản cần tiếp tục duy trì lãi suất thấp và mạnh tay chi tiêu để thúc đẩy tăng trưởng.

Theo ông Aida và một số chuyên gia khác, đồng yen yếu mang lại lợi ích cho các nhà xuất khẩu Nhật Bản khi cạnh tranh ở thị trường nước ngoài với hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc. Ông cho rằng giá hàng nhập khẩu cao hơn đối với người tiêu dùng có thể được bù đắp một phần bằng việc Chính phủ tăng chi tiêu.

Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản Satsuki Katayama cho biết tại cuộc họp G20 rằng chính sách tài khóa của Nhật Bản “ưu tiên tăng trưởng đồng thời cân bằng với tính bền vững tài khóa”.

Khi được hỏi liệu có quốc gia nào bày tỏ lo ngại về tình hình tài chính của Nhật Bản hay không, bà Katayama trả lời: “Đáng ngạc nhiên là không có”.

Đối với Motohiro Sato, giáo sư tài chính công tại Đại học Hitotsubashi, một diễn biến đáng chú ý đang xuất hiện: những người từng góp phần xây dựng Abenomics, trong đó có ông Hamada và ông Kuroda, lại phản đối việc tiếp tục các chính sách này, trong khi các chính trị gia hiện nay vẫn “mang tư duy giảm phát”.

Theo ông Sato, chính phủ đang “thúc đẩy chi tiêu vì lo ngại giảm phát” và “áp dụng các biện pháp chống giảm phát trong một thời kỳ lạm phát”.

Trong nhiều năm, khi lãi suất thấp và giá cả gần như không tăng, việc Chính phủ Nhật Bản chi tiêu mạnh tay không gây nhiều lo ngại. Nhưng tình hình hiện nay đã khác.

“Áp lực từ thị trường sẽ chỉ ngày càng lớn hơn”, ông Sato nhận định.