Phương Tây rạn nứt vì Greenland

Từ cảnh báo dùng vũ lực đến các kế hoạch sáp nhập, chính quyền Trump khiến quan hệ Mỹ – châu Âu rơi vào khủng hoảng, buộc EU phải tính toán những kịch bản ứng phó chưa từng có tiền lệ.

Tuyên bố kiểm soát Greenland bằng mọi giá của Tổng thống Donald Trump đang đẩy Mỹ vào thế đối đầu với châu Âu, làm lung lay đoàn kết phương Tây và đặt NATO trước phép thử nghiêm trọng nhất kể từ Chiến tranh Lạnh (trong ảnh: Tổng thống Trump phát biểu tại cuộc họp báo ở Nhà Trắng). Ảnh: THX/TTXVN

Mối quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh châu Âu đang đứng trước thử thách nặng nề sau tuyên bố của Tổng thống Donald Trump về việc kiểm soát Greenland bằng mọi giá. Sự rạn nứt này đang đe dọa trực tiếp đến sự đoàn kết của phương Tây.

Căng thẳng gia tăng giữa Mỹ với Đan Mạch và châu Âu

Trong lập trường của chính quyền Trump với Greenland, Mỹ khẳng định việc kiểm soát Greenland là yêu cầu cấp bách đối với an ninh quốc gia Mỹ. Theo AFP, ông Trump ngày 11/1 tuyên bố Mỹ sẽ giành lấy hòn đảo trên “bằng cách này hay cách khác” để tránh kịch bản các đối thủ “chiếm đoạt” vị trí chiến lược này.

Washington lập luận rằng, chủ quyền hàng trăm năm của Đan Mạch với Greenland không đồng nghĩa với quyền sở hữu vĩnh viễn và các thỏa thuận quốc phòng hiện tại là không đủ để bảo đảm lợi ích tuyệt đối của Mỹ. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng chỉ trích châu Âu đã không làm tốt vai trò bảo đảm an ninh tại khu vực này, tạo ra lỗ hổng lớn về phòng thủ.

Về mặt chiến lược, Greenland được ví như “phên dậu” giúp Mỹ giám sát quỹ đạo tên lửa, bảo vệ cáp
ngầm và hỗ trợ phòng thủ tên lửa từ Căn cứ Không gian Pituffik. Hòn đảo còn là “kho báu” chứa 43 trong số 50 loại khoáng sản thiết yếu mà Mỹ cần cho kinh tế và quân sự, bao gồm đất hiếm và urani.

Ngoài ra, băng tan mở ra các tuyến hàng hải Bắc Cực mới ngắn hơn, có thể thay thế kênh đào Suez, mang lại lợi ích lớn cho vận tải biển. Với ông Trump, việc sở hữu trực tiếp Greenland là cách duy nhất để kiểm soát không gian địa lý then chốt, bảo đảm an ninh tài nguyên dài hạn và củng cố ưu thế thống trị trên biển của Mỹ trong tương lai.

Ngược lại, tại Greenland, chính quyền và người dân trên đảo đã phản ứng vô cùng gay gắt trước những tuyên bố từ Washington. Lãnh đạo 5 chính đảng tại đây khẳng định họ không muốn nằm dưới sự kiểm soát của Mỹ hay Đan Mạch, mà muốn tương lai hòn đảo phải do chính người Greenland quyết định theo quyền tự quyết. Họ nhấn mạnh “Greenland không phải để bán” và phản đối mọi sức ép hay sự can thiệp từ bên ngoài.

Về phần mình, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen tuyên bố nước này đang đối mặt với “thời điểm quyết định” trong tranh chấp ngoại giao với Mỹ về Greenland. Bà Frederiksen cảnh báo rằng, một cuộc tấn công vào Greenland sẽ là “dấu chấm hết cho NATO” và trật tự an ninh thế giới từ sau Thế chiến II; đồng thời nhấn mạnh: “Chúng tôi sẵn sàng bảo vệ các giá trị của mình ở bất cứ nơi đâu cần thiết, kể cả tại Bắc Cực. Chúng tôi tin vào luật pháp quốc tế và quyền tự quyết của các dân tộc”.

Với châu Âu, các cường quốc khu vực đã đồng loạt lên tiếng ủng hộ chủ quyền của Đan Mạch và quyền tự quyết của Greenland. Tại Đức, Tổng thống Frank-Walter Steinmeier chỉ trích mạnh mẽ chính sách đối ngoại của Mỹ dưới thời Tổng thống Trump, cảnh báo rằng các hành động đơn phương có thể phá vỡ trật tự thế giới.

Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Quốc hội Phần Lan Johannes Koskinen gọi việc đe dọa sử dụng vũ lực trong NATO nhằm chiếm lãnh thổ của một quốc gia thành viên khác là “chưa từng có tiền lệ”, đồng thời cho rằng những phát biểu như vậy đi ngược lại Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế. Ngoại trưởng Pháp JeanNol Barrot tuyên bố “Greenland không phải để bán, cũng không phải để chiếm đoạt”, trong khi Thụy Điển gọi các tuyên bố của ông Trump là “con đường nguy hiểm”.

Kế hoạch Mỹ sáp nhập Greenland và cách ứng phó của các bên liên quan

Chính quyền Mỹ đang cân nhắc ba kịch bản chính để kiểm soát Greenland. Thứ nhất là thúc đẩy phong trào độc lập tại địa phương để tách đảo khỏi Đan Mạch, sau đó lôi kéo hòn đảo bằng ưu đãi kinh tế. Thứ hai là mua lại lãnh thổ với các đề nghị định lượng từ 10.000 đến 100.000 USD cho mỗi cư dân.

Kịch bản cực đoan nhất là sử dụng vũ lực, khi ông Trump không loại trừ khả năng chiếm đóng quân sự và đã chỉ đạo xây dựng các kế hoạch tác chiến. Mỹ cũng đã bổ nhiệm một đặc phái viên riêng tại Greenland để thực thi các mục tiêu chiến lược này. Đồng thời, tăng cường chiêu mộ các chuyên gia ngôn ngữ và địa chất phục vụ kế hoạch sáp nhập dài hạn.

Về biện pháp ứng phó của Đan Mạch, Copenhagen tập trung vào việc hiện đại hóa năng lực giám sát tại chỗ và vận động ngoại giao quốc tế để bảo vệ tính chính danh. Phản bác lập luận của Mỹ về việc thiếu năng lực phòng thủ, Đan Mạch đã phê duyệt gói quốc phòng 6,5 tỷ USD nhằm tăng cường radar, tàu tuần tra và thiết bị bay không người lái tại Greenland.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu cấp cao Rasmus Sinding Sondergaard tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch nhận định, bất chấp lập trường kiên quyết hơn của Copenhagen và việc tăng cường đầu tư vào Bắc Cực, tham vọng của Mỹ đối với Greenland vẫn không hề suy giảm.

Tàu chiến NATO tham gia cuộc tập trận Dynamic Mongoose ở Biển Bắc, ngoài khơi bờ biển Na Uy. Ảnh: AFP/TTXVN

Trước những động thái của Washington liên quan đến Greenland, châu Âu đang từng bước xây dựng một chiến lược ứng phó tổng thể, kết hợp cả kinh tế, ngoại giao lẫn an ninh. EU đề xuất tăng mạnh hỗ trợ tài chính cho Greenland lên 530 triệu euro trong giai đoạn 2028 – 2034 nhằm giảm sự phụ thuộc vào nguồn lực từ Mỹ, qua đó củng cố quyền tự chủ của vùng lãnh thổ này. EU cũng cân nhắc các biện pháp răn đe cứng rắn, bao gồm thuế quan, hạn chế đầu tư và thậm chí kích hoạt “Công cụ Chống Cưỡng chế” nhằm gây sức ép nếu Mỹ hành động đơn phương.

Về ngoại giao, các nước châu Âu đã phát động một chiến dịch hai mũi nhọn để thuyết phục chính quyền Trump bằng cách vận động hành lang ở Washington và gây áp lực lên NATO để xoa dịu những lo ngại về an ninh của tổng thống Mỹ. Cùng với đó, các cường quốc châu Âu như Anh, Pháp và Đức thúc đẩy ý tưởng thiết lập sự hiện diện chung của NATO tại Greenland để khẳng định cam kết an ninh tập thể ở Bắc Cực.

Những tác động tiềm tàng

Các nhà quan sát cảnh báo kịch bản Mỹ dùng vũ lực để chiếm Greenland từ đồng minh lâu năm Đan Mạch sẽ gây chấn động NATO và làm trầm trọng thêm rạn nứt giữa chính quyền Trump và châu Âu. Ủy viên châu Âu phụ trách quốc phòng và không gian Andrius Kubilius nhấn mạnh nếu Mỹ dùng vũ lực để chiếm Greenland, đó sẽ là “sự kết thúc của NATO”.

Bộ trưởng Quốc phòng Thụy Điển Pal Jonson cũng cho rằng các tuyên bố khó lường từ Washington đang tạo ra sự bất ổn trong nội bộ NATO. Trong khi Anna Wieslander, Giám đốc khu vực Bắc Âu tại Hội đồng Đại Tây Dương lưu ý đây sẽ là “thời khắc đen tối nhất” đối với NATO nếu Mỹ thực hiện lời đe dọa với Greenland.

Về phần mình, Stefan Wolff, Giáo sư an ninh quốc tế tại Đại học Birmingham, đặt câu hỏi: “Liệu Đan Mạch có rời đi, theo sau là các đồng minh thân cận ở châu Âu? Liệu một số quốc gia thành viên châu Âu có ở lại?”. Sự chia rẽ trong NATO cũng có thể đe dọa sự thống nhất và thậm chí cả sự tồn tại của EU.

Đặc biệt, nghiên cứu viên cao cấp Markus Ziener tại Quỹ Marshall của Đức đánh giá, căng thẳng về Greenland đang đặt châu Âu vào thế “tiến thoái lưỡng nan” trong vấn đề phối hợp hỗ trợ Ukraine. Các nhà lãnh đạo châu Âu lo ngại việc chỉ trích gay gắt ông Trump có thể khiến Mỹ rút lại các bảo đảm an ninh cho Kiev hoặc đạt được một thỏa thuận hòa bình gây bất lợi cho Ukraine.

Sự im lặng hoặc phản ứng yếu ớt của châu Âu trước các hành động của Mỹ tại Greenland phản ánh nỗi sợ hãi về việc mất đi sự hỗ trợ quân sự thiết yếu từ Washington. Điều này có thể làm suy yếu khả năng kháng cự của Ukraine và thay đổi cục diện cuộc chiến theo hướng có lợi cho Nga, đồng thời làm xói mòn uy tín của các “giá trị dân chủ” phương Tây.

Tóm lại, tranh chấp Greenland không chỉ là câu chuyện về một hòn đảo băng giá, mà là phép thử đối với tương lai của mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Tham vọng của chính quyền Trump, xuất phát từ thực dụng địa chính trị và mục tiêu khai thác tài nguyên, đang vấp phải sự kháng cự mạnh mẽ từ Đan Mạch và các đồng minh châu Âu dựa trên nguyên tắc chủ quyền. Những động thái cứng rắn từ các bên liên quan đang đẩy NATO vào nguy cơ tan rã và đe dọa phá vỡ trật tự thế giới hiện hành.