Xung đột Iran đẩy giá dầu tăng, quốc gia nào đang hưởng lợi?

Cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang kéo theo hai hệ quả mà các nhà hoạch định chính sách tại Washington từ lâu tìm cách né tránh: nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu và khả năng dòng tiền từ dầu mỏ chảy mạnh hơn vào ngân sách Nga.

Ảnh vệ tinh hé lộ thiệt hại tại nhà máy lọc dầu Ras Tanura ở Ras Tanura, Saudi Arabia, ngày 2/3. Ảnh: Getty Images/Vantor

Theo đài RT (Nga), diễn biến này đặt thị trường năng lượng thế giới trước những biến động khó lường, khi chiến sự diễn ra ngay tại khu vực sản xuất dầu mỏ quan trọng bậc nhất toàn cầu.

Chiến sự tác động thế nào đến giá dầu?

Trung Đông từ lâu được xem là “trái tim” của thị trường dầu mỏ toàn cầu. Khoảng 40% nguồn cung dầu thế giới đến từ khu vực này – bao gồm Iran, Iraq và các quốc gia vùng Vịnh.

Trong bối cảnh xung đột leo thang, các cơ sở hạ tầng năng lượng tại Iran đã trở thành mục tiêu của nhiều cuộc tấn công. Đồng thời, các mỏ dầu và nhà máy lọc dầu tại Iraq và các nước vùng Vịnh cũng nằm trong tầm hoạt động của tên lửa và thiết bị bay không người lái từ phía Iran, làm gia tăng rủi ro đối với nguồn cung năng lượng.

Một yếu tố then chốt khác là eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược nơi gần 1/3 lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển trên thế giới đi qua. Đây là tuyến đường biển hẹp, với điểm hẹp nhất chỉ khoảng 33 km.

Các vụ tấn công vào tàu chở dầu cùng sự thận trọng của các công ty bảo hiểm phương Tây khiến hoạt động vận tải qua khu vực này bị hạn chế nghiêm trọng. Trên thực tế, tuyến hàng hải này đang ở trạng thái gần như tê liệt.

Khi việc vận chuyển dầu ra thị trường gặp khó khăn và các kho chứa dần đầy, một số quốc gia vùng Vịnh buộc phải giảm sản lượng. Tuần trước, Iraq và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã bắt đầu cắt giảm khai thác, Kuwait cũng nối bước vào cuối tuần.

Những yếu tố trên đã đẩy giá dầu Brent, chuẩn tham chiếu cho khoảng 80% giao dịch dầu thô toàn cầu, tăng vọt. Trong phiên giao dịch tối ngày 8/3, giá dầu Brent từng chạm mức 119 USD/thùng trước khi hạ nhiệt xuống khoảng 91 USD vào ngày 9/3.

Dù vậy, mức giá này vẫn cao hơn gần 20 USD so với ngày 27/2, thời điểm ngay trước khi xung đột bùng phát.

Giá dầu tăng có mang lại lợi ích cho Nga?

Nhà máy lọc dầu Rosneft ở Gubkinsky, Tây Siberia, Nga. Ảnh: AFP/TTXVN

Nga hiện là nhà sản xuất dầu lớn thứ ba thế giới, sau Mỹ và Saudi Arabia. Sản lượng khoảng 10,75 triệu thùng mỗi ngày của nước này chiếm khoảng 11% tổng nguồn cung toàn cầu.

Trong bối cảnh hiện nay, Nga có một lợi thế đáng kể: nước này không tham gia trực tiếp vào xung đột tại vùng Vịnh và cũng không phụ thuộc vào eo biển Hormuz để đưa dầu ra thị trường quốc tế.

Giá dầu xuất khẩu chủ lực của Nga, loại Urals, đã ghi nhận đà tăng mạnh trong thời gian gần đây. Giá dầu này đã vượt mức trần 60 USD/thùng do phương Tây áp đặt và đạt trên 71 USD/thùng tại cảng xuất khẩu vào giữa tuần trước.

Theo hãng tin Reuters (Anh), tại một số cảng của Ấn Độ, giá giao dịch thực tế của dầu Urals thậm chí đã vượt giá Brent vào ngày 6/3. Các nhà nhập khẩu Ấn Độ chấp nhận trả thêm khoảng 4 – 5 USD mỗi thùng cho dầu Nga.

Điều này đưa giá dầu Urals giao tới Ấn Độ lên khoảng 91 USD/thùng – mức hiếm khi xảy ra khi dầu Nga được giao dịch cao hơn dầu Brent.

Khác với Brent, dầu Urals không có thị trường hợp đồng tương lai phát triển sâu rộng. Giá của loại dầu này chủ yếu được xác định dựa trên giao dịch hàng thực tế và các đánh giá thị trường.

Trong bối cảnh nguồn cung từ Trung Đông gặp gián đoạn, nhiều nhà máy lọc dầu có thể tăng mua dầu Nga để bù đắp thiếu hụt. Nếu xu hướng này tiếp diễn, nguồn thu từ năng lượng của Nga có thể được cải thiện đáng kể.

Do tác động của các lệnh trừng phạt, doanh thu dầu khí đóng góp cho ngân sách Nga trong tháng 2 chỉ khoảng 5,5 tỷ USD, giảm 44% so với cùng kỳ năm ngoái. Tuy nhiên, Ngân hàng Alfa Bank dự báo con số này có thể tăng lên khoảng 11,4 tỷ USD trong tháng 3, ngay cả khi giá dầu chỉ ở mức 60 USD/thùng.

Phản ứng của phương Tây

Cơ sở khai thác dầu khí của Tập đoàn Gazprom, Nga. Ảnh: ITAR-TASS/TTXVN

Viễn cảnh doanh thu dầu mỏ của Nga gia tăng được xem là kịch bản đáng lo ngại đối với các nhà hoạch định chính sách tại Washington và Brussels.

Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu, bà Kaja Kallas, tuần trước nhận định khi giá dầu tăng, Nga càng có thêm nguồn lực tài chính để duy trì các hoạt động quân sự.

Bà kêu gọi các nước thành viên EU thông qua gói trừng phạt thứ 20 nhằm vào Nga, trong đó có đề xuất cấm các dịch vụ hỗ trợ vận tải dầu mỏ Nga bằng đường biển.

Trong một động thái khác nhằm hạn chế nguồn thu của Moskva, Tổng thống Mỹ Donald Trump trước đó áp thuế 50% đối với hàng hóa từ Ấn Độ, đồng thời gợi ý có thể giảm mức thuế này nếu New Delhi hạn chế nhập khẩu dầu và vũ khí từ Nga.

Tuy nhiên, trước nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu và tác động kinh tế trong nước, chính quyền Mỹ gần đây đã cho phép Ấn Độ tạm thời tiếp tục mua dầu Nga trong vòng 30 ngày.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent mô tả đây là “biện pháp tạm thời”, trong khi phía Ấn Độ khẳng định nước này luôn chủ động trong chính sách năng lượng.

Giá dầu sẽ tiếp tục tăng?

Giếng dầu South Belridge ở hạt Kern, bang California (Mỹ). Ảnh: AFP/TTXVN

Trong ngắn hạn, Mỹ đang tìm cách giảm tác động kinh tế của cuộc xung đột bằng việc đưa thêm dầu ra thị trường.

Việc nới lỏng một số hạn chế đối với hoạt động mua dầu Nga của Ấn Độ được xem là một phần trong chiến lược này. Ngoài ra, các nước G7 đang cân nhắc giải phóng dầu từ kho dự trữ chiến lược.

Theo các nguồn tin, khoảng 300 triệu thùng dầu có thể được tung ra thị trường – tương đương khoảng ba ngày tiêu thụ toàn cầu.

Trong khi đó, Nhà Trắng dự đoán cuộc xung đột với Iran có thể kéo dài thêm từ bốn đến sáu tuần.

Ngay cả khi chiến sự sớm hạ nhiệt, việc khôi phục sản lượng dầu tại các khu vực bị ảnh hưởng cũng không thể diễn ra ngay lập tức. Việc tái khởi động một giếng dầu thường tốn kém và mất nhiều thời gian do phải kiểm tra, sửa chữa hệ thống bơm, đường ống và các thiết bị liên quan.

Một số tổ chức tài chính cảnh báo giá dầu có thể tiếp tục tăng. Ngân hàng JP Morgan dự báo giá dầu Brent có thể lên tới 130 USD/thùng. Ngoài ra, cựu giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) Neil Atkinson cảnh báo mức giá trần vẫn chưa thể xác định trong bối cảnh nguồn cung bị gián đoạn.

Phát biểu với đài CNBC ngày 9/3, ông giải thích: “Dù vẫn còn trữ lượng dầu tại nhiều khu vực trên thế giới, song nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị phong tỏa và các kho dự trữ phải cần được khai thác, nguồn cung có thể nhanh chóng cạn kiệt. Khi sản lượng bị đình trệ tại Iraq, thậm chí có thể lan sang Kuwait hoặc Saudi Arabia, thị trường năng lượng có thể đối mặt một tình huống chưa từng thấy”.

Trong khi Nga có thể hưởng lợi từ giá dầu cao trong ngắn hạn, việc giá năng lượng duy trì ở mức cao trong thời gian dài có thể đẩy kinh tế toàn cầu vào suy thoái. Trong bối cảnh đó, các quyết định chính sách tiếp theo của Mỹ và các bên liên quan sẽ đóng vai trò quan trọng đối với diễn biến của thị trường năng lượng cũng như ổn định kinh tế toàn cầu.