Kazakhstan có thể lưu trữ uranium làm giàu của Iran?

Với khả năng lưu trữ lượng uranium của IAEA và quan hệ cân bằng với cả Mỹ lẫn Iran, Kazakhstan đang được xem là lựa chọn đặc biệt trong phương án xử lý uranium làm giàu của Tehran.

Bên trong cơ sở hạt nhân Natanz của Iran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Kazakhstan đang nổi lên như một ứng viên tiềm năng trong vai trò lưu giữ kho uranium làm giàu của Iran – kịch bản có thể trở thành hiện thực nếu Washington và Tehran đạt được thỏa thuận về chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, theo báo Nezavisimaya Gazeta (Nga) ngày 1/6, các chuyên gia đang đặt ra nhiều dấu hỏi lớn về tính khả thi của phương án này,.

Lựa chọn không phải ngẫu nhiên

Khả năng Kazakhstan tiếp nhận uranium làm giàu của Iran đã được đưa ra thảo luận tại cuộc gặp giữa Tổng thống Kassym-Jomart Tokayev và Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi. Các nhà phân tích nhận định Kazakhstan được chọn có lý do rõ ràng.

Ngoài việc quản lý lượng Uranium làm giàu thấp (LEU) của IAEA từ năm 2017, Kazakhstan còn sở hữu một vị thế ngoại giao hiếm có: duy trì quan hệ tin cậy đồng thời với cả Washington lẫn Tehran. Astana đã tham gia Hiệp định Abraham và Hội đồng Hòa bình của Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong khi vẫn duy trì kênh liên lạc với Iran. Minh chứng rõ nhất là đoàn tàu 30 toa chở thực phẩm và thuốc men mà Kazakhstan gửi đến Iran hồi tháng 5 vừa qua.

Những thách thức

Song không phải tất cả các nhà phân tích đều chia sẻ sự lạc quan về vấn đề trên. Derya Qarayev, cựu điều phối viên chương trình của Liên hợp quốc về Trung Á, đã bày tỏ nghi ngờ về đề xuất này trong cuộc phỏng vấn với tờ Nezavisimaya Gazeta. Ông Qarayev chỉ ra hàng loạt trở ngại đáng kể về mặt hậu cần và pháp lý, đồng thời mô tả đề xuất trên là “không thực tế”.

Về phần mình, Alexander Knyazev, chuyên gia hàng đầu tại Viện Nghiên cứu Quốc tế thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Moskva, đưa ra đánh giá chi tiết hơn khi trao đổi với Nezavisimaya Gazeta. Ông chỉ ra ba rào cản cốt lõi khiến khả năng Kazakhstan lưu giữ uranium Iran là “cực kỳ thấp”.

Thứ nhất, Iran phải tự đồng ý việc chuyển giao uranium của mình. Cho đến nay, Tehran chỉ thảo luận về khả năng chuyển uranium cho Nga – điều đã được Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi xác nhận. Iran cũng từng đề cập đến phương án Trung Quốc tiếp nhận, nhưng Bắc Kinh vẫn chưa có phản hồi chính thức.

Thứ hai, các nhà lập pháp Iran đã phản đối gay gắt bất kỳ sự nhượng bộ nào và uranium được xem là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất. “Trong bối cảnh bất ổn chung xung quanh việc giải quyết vấn đề Iran, vấn đề lưu trữ uranium đứng cuối cùng trong danh sách dài các vấn đề mà phía Iran có thể đưa ra quyết định”, ông Knyazev nhấn mạnh.

Thứ ba, mức độ tin tưởng của Tehran đối với IAEA hiện rất thấp. Quan trọng hơn, theo chuyên gia Knyazev, “sự xích lại gần hơn của Kazakhstan với Mỹ và Israel chính là những yếu tố khiến cơ hội Kazakhstan trở thành bên ‘giám hộ’ uranium của Iran là cực kỳ thấp”.

Trên thực tế, theo hãng thông tấn TASS (Nga), vấn đề chương trình hạt nhân hiện thậm chí chưa nằm trong chương trình nghị sự đàm phán giữa Iran và Mỹ. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei khẳng định rằng hai bên đang tập trung vào vấn đề chấm dứt chiến tranh, và “không có cuộc thảo luận chi tiết nào về chương trình làm giàu uranium hay lượng uranium đã làm giàu hiện có đang diễn ra”.

Tuyên bố này trái ngược với phát biểu của Tổng thống Trump khi ông cho biết Mỹ, với sự hợp tác của Iran và IAEA, sẽ loại bỏ và xử lý toàn bộ uranium đã làm giàu của Tehran.