Kho urani làm giàu của Iran có thể được chuyển giao an toàn?

Kho urani làm giàu của Iran đang trở thành “nút thắt” lớn trong đàm phán Mỹ – Iran, khi Washington yêu cầu Tehran chuyển giao số vật liệu hạt nhân này.

Dù việc vận chuyển có thể được thực hiện bằng quy trình nghiêm ngặt, giới chuyên gia cho rằng quá trình này vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro an ninh và kỹ thuật.

Bên trong cơ sở hạt nhân Natanz của Iran. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

“Nút thắt” chưa được tháo gỡ

Theo hãng tin Al Jazeera, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21/5 tiếp tục khẳng định Washington sẽ không cho phép Iran duy trì kho urani làm giàu ở cấp độ cao, trong bối cảnh vấn đề này đang trở thành điểm nghẽn lớn nhất trong các cuộc đàm phán giữa hai bên.

Tuy nhiên, Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei đã ban hành chỉ thị cấm đưa lượng urani làm giàu của Tehran ra khỏi lãnh thổ quốc gia. Thông tin này được Reuters dẫn từ hai nguồn thạo tin cấp cao của Iran.

Iran được cho là đang nắm giữ khoảng 440 kg urani làm giàu ở mức 60% – ngưỡng vẫn thấp hơn mức 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, song theo các chuyên gia, đây là mốc kỹ thuật quan trọng bởi thời gian nâng độ tinh khiết lên cấp độ vũ khí sẽ được rút ngắn đáng kể.

Trong trường hợp Iran chấp nhận chuyển giao số urani này, vấn đề an toàn trong quá trình vận chuyển cũng là bài toán đặc biệt phức tạp.

Phát biểu với truyền thông tại Nhà Trắng, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ không để Iran tiếp tục sở hữu kho urani làm giàu.

“Chúng tôi sẽ tiếp quản số urani đó. Chúng tôi không cần và cũng không muốn giữ nó. Có thể chúng tôi sẽ phá hủy sau khi tiếp nhận, nhưng chắc chắn sẽ không để Iran tiếp tục sở hữu”, ông Trump nói.

Cùng ngày, Reuters dẫn các nguồn tin Iran cho biết lãnh tụ tối cao nước này đã chỉ đạo không đưa kho urani làm giàu ra nước ngoài.

Reuters đồng thời dẫn lời các quan chức Israel giấu tên cho biết ông Trump đã cam kết với Tel Aviv rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào với Tehran cũng sẽ bao gồm điều khoản buộc Iran chuyển kho urani làm giàu ra khỏi nước này.

“Mệnh lệnh của Lãnh tụ Tối cao cùng sự đồng thuận trong bộ máy lãnh đạo là kho urani làm giàu không được phép rời khỏi Iran”, một nguồn tin nói với điều kiện giấu tên.

Tình trạng kho urani làm giàu của Iran

Bên trong cơ sở hạt nhân Natanz của Iran. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

Trong nhiều năm qua, Tehran luôn khẳng định chương trình hạt nhân của nước này chỉ phục vụ mục đích dân sự và không nhằm phát triển vũ khí hạt nhân. Năm 2015, Iran đã ký thỏa thuận hạt nhân với Mỹ cùng các cường quốc, chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc nới lỏng các lệnh trừng phạt.

Tuy nhiên, năm 2018, ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận mang tên Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) và tái áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Tehran, dù các thanh sát viên quốc tế khi đó cho rằng Iran vẫn tuân thủ cam kết.

Sau khi Washington rút khỏi JCPOA và cơ sở hạt nhân Natanz của Iran bị tấn công năm 2021, vụ việc mà Tehran cáo buộc Israel đứng sau, Iran bắt đầu nâng mức làm giàu urani từ ngưỡng 3,67% theo thỏa thuận năm 2015 lên gần 60%.

Hiện phần lớn lượng urani làm giàu của Iran được cho là tồn tại dưới dạng khí urani hexafluoride, chứa trong các bình kim loại cỡ nhỏ tương đương bình dưỡng khí lặn. Loại khí này được đưa vào máy ly tâm nhằm tăng tỷ lệ uranium-235 – đồng vị có khả năng duy trì phản ứng phân hạch hạt nhân.

Theo Tổng giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi, nếu tiếp tục được làm giàu lên mức 90%, lượng urani mà Iran đang nắm giữ về lý thuyết đủ để chế tạo hơn 10 đầu đạn hạt nhân.

Các nguồn tin phương Tây cho rằng phần lớn kho urani của Iran hiện được cất giữ dưới lòng đất, bên dưới các cơ sở hạt nhân bị hư hại trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel năm ngoái trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa Iran và Israel.

Tháng 6/2025, ông Trump tuyên bố các đòn tấn công của Mỹ đã “xóa sổ hoàn toàn” ba cơ sở làm giàu urani của Iran tại Fordow, Natanz và Isfahan.

Trong khi đó, Mỹ, Israel và nhiều nước phương Tây cáo buộc Tehran đang tìm cách hoặc ít nhất chuẩn bị năng lực để phát triển vũ khí hạt nhân. Các nước này cho rằng mức làm giàu urani 60% vượt xa nhu cầu của một chương trình hạt nhân dân sự thông thường.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố cuộc chiến sẽ chưa thể coi là kết thúc nếu Iran chưa chuyển kho urani làm giàu ra khỏi nước này, chấm dứt hỗ trợ các lực lượng đồng minh trong khu vực và từ bỏ năng lực tên lửa đạn đạo.

Điều gì có thể xảy ra với kho urani của Iran?

Cơ sở làm giàu urani ở thành phố Isfahan, Iran. Ảnh: Getty Images/TTXVN

Về hướng xử lý kho urani làm giàu, Mỹ muốn Tehran bàn giao cho Washington, trong khi Iran trước đó được cho là chỉ cân nhắc chuyển giao cho một bên thứ ba. Tuy nhiên, sau chỉ thị mới từ lãnh tụ tối cao Iran, khả năng đưa số urani này ra nước ngoài đang trở nên khó khăn hơn.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đầu tháng này cho biết Tehran và Washington đã rơi vào “bế tắc” liên quan tới vấn đề “vật liệu làm giàu” của Iran. Theo ông, chủ đề này tạm thời được hoãn lại để xử lý ở các vòng đàm phán sau.

Một số nguồn tin cũng cho biết trong các cuộc tiếp xúc không chính thức với Mỹ tại Geneva hôm 26/2, Iran từng đề xuất “pha loãng” kho urani từ mức 60% xuống 3,67% theo quy trình không thể đảo ngược.

Urani làm giàu cao có thể được vận chuyển an toàn?

Xét về mặt kỹ thuật, việc vận chuyển urani làm giàu cao tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng. Khí uranium hexafluoride nếu rò rỉ có thể tạo ra các hợp chất fluoride độc hại và có tính ăn mòn mạnh, gây nguy hiểm chết người khi hít phải và có thể gây bỏng nặng trên da.

IAEA đã đưa ra các quy trình nghiêm ngặt đối với việc vận chuyển urani làm giàu. Theo cơ quan này, uranium hexafluoride làm giàu có thể được vận chuyển trong các container loại 30B – những trụ thép tiêu chuẩn được gia cố chắc chắn, có khả năng chịu áp suất và nhiệt độ cao.

IAEA cho biết các container này được thiết kế với kích thước nhỏ nhằm giảm nguy cơ xảy ra phản ứng dây chuyền hạt nhân ngoài kiểm soát, còn gọi là “tới hạn hạt nhân”.

Trong lịch sử, urani làm giàu cao từng nhiều lần được vận chuyển giữa các quốc gia. Từ giữa thập niên 1980, Mỹ từng xuất khẩu urani làm giàu cao sang Canada phục vụ sản xuất đồng vị y tế trước khi dần chuyển sang sử dụng urani làm giàu thấp.

Sau Chiến tranh Lạnh, quân đội Mỹ cũng từng bí mật vận chuyển khoảng 600 kg urani cấp độ vũ khí từ Kazakhstan về Mỹ trong chiến dịch mang mật danh “Dự án Sapphire” năm 1994 nhằm thu hồi vật liệu hạt nhân còn sót lại từ thời Liên Xô.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Không phổ biến Vũ khí hạt nhân, các nhóm tham gia chiến dịch khi đó phải làm việc liên tục theo ca 12 giờ, sáu ngày mỗi tuần trong suốt bốn tuần chỉ để bảo đảm việc di chuyển số vật liệu hạt nhân từ nhà máy luyện kim tới sân bay địa phương diễn ra an toàn.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc