Đảo Qeshm: Từ ‘bảo tàng địa chất’ đến pháo đài tên lửa ngầm của Iran

Bên dưới mê cung hang muối và những cánh rừng ngập mặn màu ngọc bích của đảo Qeshm nằm giữa eo biển Hormuz, tồn tại một “kiến trúc” khác nằm sâu trong lòng đất, nơi thiên nhiên kỳ vĩ giao thoa với những toan tính chiến lược.

Quang cảnh bờ biển Iran và đảo Qeshm ở eo biển Hormuz, ngày 10/12/2023. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Theo trang Al Jazeera, từng được mệnh danh là “bảo tàng địa chất ngoài trời”, nơi thu hút du khách bởi các khối đá mang hình thù siêu thực, giờ đây, thế giới đang dõi theo đảo Qeshm với một thực thể khác nằm dưới lớp san hô: đó là các “thành phố tên lửa ngầm” của Iran.

Khi xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran bùng phát, Qeshm nhanh chóng chuyển từ một thiên đường du lịch – thương mại tự do thành pháo đài tiền tuyến, đồng thời nổi lên như mục tiêu chiến lược then chốt đối với lực lượng Thủy quân lục chiến Mỹ đang được triển khai tới khu vực eo biển.

Với diện tích khoảng 1.445 km2, hòn đảo có khả năng khống chế trực tiếp cửa ngõ eo biển từ Vịnh Ba Tư, đóng vai trò như một “nút chặn” tại tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Khoảng 148.000 cư dân trên đảo – chủ yếu là người Hồi giáo Sunni nói phương ngữ Bandari đặc trưng – đang sinh sống giữa giao điểm của vẻ đẹp tự nhiên cổ xưa và những căng thẳng quân sự hiện đại. Cuộc sống của họ gắn liền với biển cả, được tôn vinh mỗi năm qua lễ Nowruz Sayyadi – Tết của ngư dân, khi toàn bộ hoạt động đánh bắt tạm dừng để tri ân nguồn lợi đại dương.

Người dân Iran lấy nước sinh hoạt tại giếng Tala (Giếng Vàng) ở làng Laft trên đảo Qeshm hồi tháng 2/2001. Khu vực này có 366 giếng – tương ứng số ngày trong một năm nhuận, được đào cách đây khoảng 2.000 năm. Ảnh tư liệu: AFP/Al Jazeera

Tuy nhiên, ngày 7/3, sau một tuần giao tranh, các cuộc không kích của Mỹ đã nhằm vào một nhà máy khử mặn then chốt trên đảo. Tehran lên án đây là “hành vi tội ác trắng trợn” nhằm vào dân thường, khi đòn tấn công khiến nguồn cung nước ngọt cho khoảng 30 ngôi làng lân cận bị gián đoạn.

Ngay sau đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã tiến hành các đòn đáp trả nhằm vào lực lượng Mỹ tại căn cứ Juffair ở Bahrain, đồng thời cáo buộc cuộc tấn công Qeshm được phát động từ một quốc gia vùng Vịnh lân cận.

Dưới đây là những dữ kiện cốt lõi về tầm quan trọng chiến lược và chiều sâu lịch sử của hòn đảo này.

“Thành phố tên lửa” – pháo đài giữa eo biển

Tên lửa đạn đạo tầm xa mới Kheibarshekan của Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Ảnh: AFP/TTXVN

Ngày nay, diện mạo công nghiệp hiện đại của Qeshm – được củng cố từ khi trở thành khu thương mại, công nghiệp tự do từ năm 1989 – đang bị lu mờ trước vai trò như một “tàu sân bay không thể đánh chìm” của Iran.

Nằm cách thành phố cảng Bandar Abbas khoảng 22 km về phía Nam, Qeshm kiểm soát eo biển Clarence (còn gọi là Kuran), và được các nhà phân tích xem là nền tảng then chốt cho sức mạnh hải quân “phi đối xứng” của Iran.

Dù các số liệu cụ thể về số lượng tàu tấn công nhanh hay hệ thống pháo ven biển ẩn trong mạng lưới ngầm trên đảo vẫn được giữ kín, mục tiêu chiến lược của chúng tương đối rõ ràng. Chuẩn tướng nghỉ hưu người Liban Hassan Jouni, chuyên gia quân sự và chiến lược, nhận định Qeshm sở hữu năng lực tấn công đáng kể trong các “thành phố tên lửa” ngầm. Những mạng lưới này được thiết kế chủ yếu nhằm kiểm soát, thậm chí phong tỏa eo biển Hormuz.

Hai phụ nữ chèo ván đứng trên làn nước yên tĩnh giữa rừng ngập mặn Hara, đảo Qeshm. Ảnh tư liệu: Getty Images

Trên thực tế, kịch bản này đã phần nào hiện hữu. Hoạt động vận tải qua eo biển gần như bị đình trệ trong tuần qua khi Iran cảnh báo sẽ tấn công các tàu tìm cách đi qua.

Hiện chỉ còn số ít tàu chở dầu và khí đốt thiết yếu được phép lưu thông, trong bối cảnh các quốc gia gấp rút đàm phán với Iran để bảo đảm hành lang vận chuyển cho tàu của mình. Trong khi đó, Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang nỗ lực thiết lập một đoàn hộ tống hải quân để mở lại tuyến hàng hải bằng biện pháp cưỡng bức.

Khi Qeshm trở thành tâm điểm của cuộc cạnh tranh năng lượng trong thế kỷ XXI, những hang muối tĩnh lặng và các đền thờ cổ kính trên đảo vẫn gợi nhắc rằng dù các đế chế hay liên minh quân sự – từ Bồ Đào Nha đến Anh – từng hiện diện rồi suy tàn, “pháo đài địa chất” của eo biển này vẫn bám trụ giữa dòng chảy lịch sử đầy biến động.

Hòn đảo của nhiều tên gọi

Đảo Qeshm của Iran nằm trên eo biển Hormuz. Ảnh: IRNA/TTXVN

Trong tiếng Arab, Qeshm được gọi là Jazira al-Ṭawila (Đảo Dài), và bản sắc của hòn đảo này được định hình qua nhiều lớp trầm tích đế chế.

Theo Encyclopaedia Iranica, nhà thám hiểm Hy Lạp Nearchus từng gọi hòn đảo này là Oaracta và ghi nhận nơi đây có lăng mộ huyền thoại của Erythras – nhân vật đặt tên cho biển Erythraean. Đến thế kỷ IX, các nhà địa lý Hồi giáo gọi đảo là Abarkawan, về sau được dân gian diễn giải thành Jazira-ye Gavan, hay Đảo Bò.

Tầm quan trọng chiến lược của Qeshm lớn đến mức vào năm 1301, các nhà cai trị Hormuz đã chuyển toàn bộ triều đình tới đây để tránh các cuộc tấn công của người Tartar. Trong nhiều thế kỷ, hòn đảo này đóng vai trò như “bể chứa nước” của khu vực, cung cấp nguồn nước ngọt thiết yếu cho vương quốc Hormuz khô hạn ở phía đông Vịnh.

Sự giàu có của Qeshm nổi tiếng đến mức năm 1552, Đô đốc Ottoman Piri Reis đã mở cuộc tập kích và chiếm được nơi mà các ghi chép đương thời mô tả là “chiến lợi phẩm giàu có nhất thế giới”.

Lịch sử thuộc địa của đảo cũng không kém phần biến động.

Người Bồ Đào Nha xây dựng một pháo đài đá quy mô lớn trên Qeshm vào năm 1621. Chỉ một năm sau, liên quân Ba Tư – Anh đã đánh bật họ khỏi công trình này trong trận chiến khiến nhà hàng hải Bắc Cực nổi tiếng của Anh William Baffin thiệt mạng.

Đến thế kỷ XIX, Anh đã thiết lập một căn cứ hải quân tại Basidu (Bassadore), duy trì vai trò trung tâm của Hải quân Ấn Độ thuộc Anh cho đến năm 1863. Mãi tới năm 1935, trạm tiếp than của Anh mới bị dỡ bỏ theo yêu cầu của Reza Shah Pahlavi – Quốc vương Iran khi đó.

“Bảo tàng” dưới làn đạn

Toàn cảnh hẻm núi Chahkooh – điểm đến thu hút du khách trong và ngoài nước trên đảo Qeshm, tỉnh Hormozgan (Iran). Ảnh tư liệu: Anadolu/Getty Images

Bên cạnh các tháp canh quân sự và hệ thống hầm ngầm của IRGC, Qeshm vẫn là một trong những khu vực đa dạng sinh thái nổi bật của Trung Đông.

Hòn đảo này sở hữu rừng ngập mặn Hara – môi trường sinh sản quan trọng của nhiều loài chim di cư, cùng Công viên địa chất Qeshm, công viên đầu tiên trong khu vực được UNESCO công nhận vào năm 2006.

Cảnh quan nơi đây đặc trưng với Thung lũng Ngôi Sao – một hệ thống phức hợp gồm các hẻm núi và cột đá được kiến tạo qua hàng nghìn năm xói mòn. Theo truyền thuyết địa phương, thung lũng này hình thành từ một ngôi sao rơi xuống, làm nứt vỡ mặt đất.

Đảo cũng có hang muối Namakdan, một trong những hang muối dài nhất thế giới, kéo dài hơn 6 km, với các cấu trúc tinh thể có tuổi đời hàng trăm triệu năm, chứa loại muối tinh khiết bậc nhất vùng Vịnh.

Nổi bật không kém là hẻm núi Chahkooh – hành lang đá vôi và muối sâu, hẹp, nơi những vách đá dựng đứng tạo nên không gian tựa một “thánh đường” bằng đá tự nhiên.