Động lực chiến lược của Iran trong đàm phán với Mỹ

Giữa căng thẳng quân sự và áp lực kinh tế, Iran đang theo đuổi chiến lược cân bằng giữa đối đầu và ngoại giao nhằm bảo vệ lợi ích chiến lược quốc gia.

Ảnh: IRNA/TTXVN

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf (phải, phía trước) và Ngoại trưởng Abbas Araghchi (trái, phía trước) tới Doha để thảo luận với quan chức Qatar về cuộc đàm phán chấm dứt xung đột với Mỹ, ngày 25/5/2026.

Theo Wall Street Journal, bất chấp cuộc đụng độ quân sự ngày 26/5 và sự phản đối quyết liệt từ phe cứng rắn trong nội bộ, Iran vẫn tiếp tục ngồi vào bàn đàm phán với Mỹ. Các quan chức Iran và các nhà trung gian hòa giải Arab tiết lộ, Tehran đang theo đuổi hai mục tiêu đan xen: đảm bảo nguồn tài chính cho nền kinh tế đang chịu áp lực nặng nề, đồng thời không nhượng bộ đủ nhiều về chương trình hạt nhân để Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể tuyên bố chiến thắng.

Những nguồn tin trên lưu ý, Tehran đang tìm cách giành lại quyền kiểm soát một phần trong số 100 tỷ USD tài sản bị phương Tây đóng băng, đồng thời khôi phục quyền tiếp cận thị trường dầu mỏ thế giới.

Cuộc đụng độ nổ ra khi Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ tấn công các tàu tốc độ cao của Iran mà họ cho là đang rải thủy lôi ở eo biển Hormuz. Iran trả đũa bằng cách bắn vào máy bay Mỹ, và Washington đã đáp trả vào các địa điểm phóng tên lửa tại Iran. Vụ việc diễn ra sau những tín hiệu trái chiều từ ông Trump vào cuối tuần trước – sau khi tuyên bố hôm 23/5 rằng thỏa thuận với Tehran “về cơ bản đã được đàm phán xong”, Tổng thống Mỹ dường như đã thay đổi lập trường giữa làn sóng chỉ trích từ một số thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa.

Tuy nhiên, Iran đã phát tín hiệu rõ ràng rằng các cuộc tấn công sẽ không làm đổ vỡ đàm phán. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad-Bagher Ghalibaf vẫn ở lại Qatar vào 26/5 để tiếp tục đàm phán. Đáng chú ý hơn, các quan chức cho biết Tehran đã trì hoãn việc thông báo rằng một số thành viên Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) đã thiệt mạng trong cuộc tấn công, chính là để đảm bảo các cuộc đàm phán không bị gián đoạn. Theo đài truyền hình nhà nước Iran IRIB, ông Ghalibaf sau đó đã trở về Tehran vào cuối ngày 26/5 sau khi tham vấn với các quan chức Qatar.

Một trong những điểm mấu chốt gây tranh cãi là chương trình hạt nhân Iran. Vào tối 25/5, ông Trump đã rút lại yêu cầu trước đó về việc chuyển giao trực tiếp kho uranium làm giàu cho Mỹ, thay vào đó chấp nhận phương án uranium “có thể bị phá hủy tại chỗ hoặc tại một địa điểm chấp nhận được khác” dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế. Điều này đưa lập trường của Mỹ gần hơn với phía Iran, quốc gia đã đồng ý giảm lượng uranium làm giàu xuống mức thấp và bày tỏ sẵn sàng chuyển giao chúng cho Nga.

Tại bàn đàm phán ở Qatar, một điểm mấu chốt là việc dỡ phong toả 24 tỷ USD – tức 1/4 số tiền của Iran bị đóng băng ở nước ngoài. Theo các quan chức từ Iran và các nước trung gian hòa giải, Iran đang tiến gần đến một thỏa hiệp để được giải phóng một nửa số tiền đó trong thời gian sớm nhất.
Tín hiệu Iran muốn tiếp tục đàm phán cũng được thể hiện qua kênh ngoại giao cấp cao: trong cuộc điện đàm hôm 26/5 với Tổng thống Ai Cập Abdel Fattah Al Sisi, một trong những nước trung gian hòa giải, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã thảo luận về nỗ lực đạt được một bản ghi nhớ giữa Tehran và Washington.

Tuy nhiên, các nhà trung gian – gồm Pakistan, Qatar và Ai Cập – bày tỏ lo ngại rằng các quan chức cứng rắn trong nội bộ Iran đang phản đối đàm phán bằng các hoạt động ngăn cản giao thông hàng hải. Theo hình ảnh vệ tinh được phân tích bởi công ty trí tuệ nhân tạo hàng hải Windward, ba tàu của IRGC đã được phát hiện ở phía Nam eo biển Hormuz vào ngày 26/5. Cùng ngày, Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh ghi nhận một tàu chở dầu bị trúng bom trong vụ nổ ở Vịnh Oman. Majid Moosavi, chỉ huy IRGC phụ trách chương trình thiết bị bay không người lái và tên lửa, tuyên bố “đàm phán với kẻ thù chỉ thua thiệt”.

Trong khi đó, phát ngôn viên chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani khẳng định hoạt động ngoại giao có thể sẽ tiếp tục, dù chỉ trích “những mâu thuẫn từ phía Mỹ”, và nói rằng sự kết hợp giữa lực lượng quân sự trên thực địa và vai trò đàm phán của ông Ghalibaf “sẽ mang lại lợi ích cho người dân Iran”.
Động lực thúc đẩy Iran ở lại bàn đàm phán một phần đến từ áp lực kinh tế trong nước. Chiến tranh và lệnh cấm vận của Mỹ đã làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng kinh tế, dẫn đến phân phối hạn chế nhiên liệu, lạm phát phi mã. Những thành viên thực dụng hơn trong chính quyền đang thúc đẩy đạt được gói tài chính trước khi các vấn đề kinh tế leo thang.

Ở phía Mỹ, ông Trump cũng đang điều chỉnh lập trường. Trên mạng xã hội Truth Social, ông cố trấn an những người chỉ trích trong đảng Cộng hòa – như Thượng nghị sĩ Ted Cruz (Texas), người cho rằng thỏa thuận này “quá giống” thỏa thuận hạt nhân thời chính quyền Obama – rằng thỏa thuận mới “hoàn toàn khác biệt”. Đồng thời, ông Trump đề xuất mở rộng Hiệp định Abraham, kêu gọi Saudi Arabia, Qatar, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Jordan thiết lập hoặc mở rộng quan hệ ngoại giao với Israel, với gợi ý Iran cũng có thể tham gia sau khi ký kết thỏa thuận hòa bình. Đề xuất bất ngờ này khiến các nhà lãnh đạo Trung Đông – vốn không được thông báo trước – bị bất ngờ, và vấp phải sự phản đối ngầm từ Qatar và Saudi Arabia.

Ngoài ra, các nhà trung gian hòa giải còn lo ngại về một vấn đề quan trọng hơn: ai thực sự nắm quyền điều hành ở Iran, khi tân Lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện hay lên tiếng trước công chúng kể từ khi được bổ nhiệm kế nhiệm. Một quan chức Iran cho biết mọi quyết định đều không phụ thuộc vào một cá nhân duy nhất mà được đưa ra dựa trên sự đồng thuận của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran.

Trong một động thái thể hiện sự tự tin ngày càng tăng vào khả năng vượt qua khủng hoảng, Tổng thống Iran đã tuyên bố chấm dứt lệnh phong tỏa internet kéo dài 88 ngày – được nhóm giám sát kỹ thuật số NetBlocks xác nhận là lệnh phong tỏa internet toàn quốc dài nhất trong lịch sử hiện đại. Hiện kết nối internet đã được khôi phục một phần tại Iran.