Bầu cử giữa kỳ Mỹ: Những yếu tố định hình quyền lực của Tổng thống Trump

Ngày 3/11, khoảng 210 triệu cử tri Mỹ đã đăng ký bỏ phiếu sẽ quyết định đảng nào kiểm soát Quốc hội, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai chương trình nghị sự của Tổng thống Donald Trump trong phần còn lại của nhiệm kỳ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu với báo giới tại Washington, D.C. Ảnh: AA/TTXVN phát

Dù ông Trump không có tên trên lá phiếu, cuộc bầu cử giữa kỳ vẫn được xem là phép thử đối với chính quyền đương nhiệm. Quốc hội Mỹ gồm Hạ viện và Thượng viện, có quyền thông qua luật và quyết định các khoản chi tiêu liên bang. Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát một hoặc cả hai viện, khả năng thúc đẩy các chính sách của ông Trump có thể bị hạn chế đáng kể.

Đảng Cộng hòa hiện nắm đa số tại cả Hạ viện và Thượng viện. Nếu mất một trong hai viện, đảng này có thể gặp khó khăn trong việc thông qua luật, ngân sách và các chính sách do Tổng thống Trump đề xuất. Ngược lại, đảng Dân chủ sẽ có thêm công cụ để giám sát hoạt động của chính quyền.

Tại Hạ viện, đảng Dân chủ cần giành thêm 3 ghế để chiếm đa số. Tại Thượng viện, đảng này cần giành thêm ròng 4 ghế. Nếu hai đảng chia đều 50 – 50 tại Thượng viện, đảng Cộng hòa vẫn có thể duy trì quyền kiểm soát nhờ lá phiếu quyết định của Phó Tổng thống Vance khi số phiếu ngang nhau.

Hạ viện có 435 ghế, được phân bổ giữa các bang căn cứ vào dân số. Một đảng cần ít nhất 218 ghế để chiếm đa số.

Hiện đảng Cộng hòa nắm 218 ghế, đảng Dân chủ có 214 ghế, một nghị sĩ độc lập đứng về phía đảng Cộng hòa và hai ghế đang bỏ trống. Hạ viện khóa mới dự kiến tuyên thệ nhậm chức ngày 3/1/2027.

Ông Belt nhận định khoảng 35 cuộc đua tại Hạ viện có thể quyết định bên chiếm đa số. Ông dự đoán đảng Dân chủ có thể giành thêm khoảng 15 ghế, dù việc điều chỉnh ranh giới các khu vực bầu cử đã tạo lợi thế cho đảng Cộng hòa tại một số địa bàn.

Các khu vực có tương quan lực lượng sít sao đặc biệt quan trọng, bởi chỉ một số ít chiến thắng tại những nơi này cũng có thể làm thay đổi cán cân quyền lực. Theo ông Belt, cử tri thường có xu hướng bỏ phiếu cho các ứng cử viên cùng đảng, vì vậy biến động trong lựa chọn của cử tri có thể tác động đến nhiều cuộc đua trên cùng lá phiếu.

Trụ sở Quốc hội Mỹ ở Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN phát

Thượng viện có 100 thành viên, mỗi bang có hai đại diện bất kể quy mô dân số. Trong số 35 ghế được bầu lần này, đảng Cộng hòa đang nắm giữ 22 ghế và đảng Dân chủ nắm giữ 13 ghế.

Hiện đảng Cộng hòa có 53 thượng nghị sĩ, trong khi đảng Dân chủ có 45 người và nhận được sự ủng hộ của hai thượng nghị sĩ độc lập. Để giành quyền kiểm soát Thượng viện, đảng Dân chủ cần bảo vệ các ghế đang nắm giữ và giành thêm ghế từ đối thủ.

Tại Georgia, Thượng nghị sĩ đương nhiệm Jon Ossoff của đảng Dân chủ đối đầu với ứng cử viên Cộng hòa Mike Collins. Tại Michigan, ứng cử viên Dân chủ Abdul El-Sayed cạnh tranh với ứng cử viên Cộng hòa Mike Rogers để giành một ghế đang bỏ trống. Ở New Hampshire, ứng cử viên Dân chủ Chris Pappas đối đầu với ứng cử viên Cộng hòa John Sununu.

Tại Maine, Thượng nghị sĩ Cộng hòa Susan Collins đối đầu với ứng cử viên Dân chủ Troy Jackson. Trong khi đó, cuộc đua tại North Carolina diễn ra giữa ứng cử viên Dân chủ Roy Cooper và ứng cử viên Cộng hòa Michael Whatley.

Ohio, Alaska, Iowa, Texas và Kansas cũng được chú ý khi đảng Dân chủ tìm kiếm thêm cơ hội giành đa số. Theo các nhà phân tích bầu cử, dù con đường kiểm soát Thượng viện khó khăn hơn so với Hạ viện, số lượng cuộc đua cạnh tranh gay gắt đang tạo thêm cơ hội cho đảng này.

Theo tổ chức phi đảng phái USAFacts, khoảng 210 triệu người Mỹ đã đăng ký bỏ phiếu, tương đương gần 80% dân số từ 18 tuổi trở lên. California có số cử tri đăng ký đông nhất, với 23,2 triệu người, tiếp theo là Texas với 17,4 triệu và Florida với 13,6 triệu.

Khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew tiến hành từ ngày 28/9 đến 4/10 cho thấy 44% cử tri đã đăng ký ủng hộ ứng cử viên Dân chủ tại khu vực của mình, so với 36% ủng hộ ứng cử viên Cộng hòa. Khoảng 5% lựa chọn ứng cử viên khác và 15% chưa quyết định.

Nam giới chia đều tỷ lệ ủng hộ cho hai đảng, ở mức 42% mỗi bên. Trong khi đó, nữ giới có xu hướng nghiêng về đảng Dân chủ, với tỷ lệ ủng hộ 45%, so với 31% dành cho đảng Cộng hòa.

Tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử giữa kỳ thường thấp hơn bầu cử tổng thống. Kể từ năm 1944, tỷ lệ đi bỏ phiếu trung bình trong các kỳ bầu cử giữa kỳ vào khoảng 42%, so với 58% trong các kỳ bầu cử tổng thống.

Điều gì sẽ xảy ra nếu đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát một hoặc cả hai viện?

Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện, đảng này có thể cản trở các dự luật do đảng Cộng hòa đề xuất và sử dụng các ủy ban để điều tra hoạt động của chính quyền ông Trump. Hạ viện cũng là cơ quan duy nhất có quyền khởi động thủ tục luận tội tổng thống.

Quyền kiểm soát Hạ viện còn tạo lợi thế cho đảng Dân chủ trong các cuộc thương lượng ngân sách. Nếu hai viện không thống nhất được các dự luật chi tiêu cần thiết, nguy cơ chính phủ liên bang phải tạm ngừng một phần hoạt động có thể gia tăng.

Trong trường hợp đảng Dân chủ kiểm soát Thượng viện, đảng này có thể ngăn cản các dự luật và bác bỏ những đề cử nhân sự của tổng thống, bao gồm thẩm phán liên bang, thẩm phán Tòa án Tối cao, thành viên nội các và đại sứ. Những quyết định bổ nhiệm thẩm phán có thể ảnh hưởng lâu dài do các thẩm phán liên bang thường giữ chức vụ suốt đời.

Tuy nhiên, ngay cả khi giành quyền kiểm soát cả hai viện, đảng Dân chủ cũng không thể toàn quyền quyết định chính sách. Tổng thống vẫn có quyền phủ quyết các dự luật, và Quốc hội cần đa số hai phần ba tại mỗi viện để bác bỏ quyền phủ quyết đó. Tại Thượng viện, phần lớn dự luật còn phải đạt ngưỡng 60 phiếu để chấm dứt tranh luận, dù một số dự luật ngân sách có thể được thông qua theo thủ tục khác.

Đảng Dân chủ cũng có thể khởi động thủ tục luận tội ông Trump nếu kiểm soát Hạ viện. Tuy nhiên, việc phế truất tổng thống cần ít nhất 2/3 số thượng nghị sĩ tán thành. Ông Belt cho rằng khả năng xảy ra một cuộc luận tội mới là thấp, dù các cuộc điều tra đối với chính quyền có thể gia tăng.

Nếu đối mặt với sự phản đối tại Quốc hội, ông Trump có thể dành nhiều sự chú ý hơn cho chính sách đối ngoại. Theo ông Belt, các tổng thống Mỹ thường chuyển trọng tâm sang lĩnh vực này trong những năm cuối nhiệm kỳ khi phải điều hành trong tình trạng Quốc hội do hai đảng chia nhau kiểm soát.

Kết quả ngày 3/11 sẽ định hình tương quan quyền lực tại Quốc hội Mỹ, quyết định khả năng thông qua luật, giám sát chính quyền và phân bổ ngân sách liên bang trong phần còn lại của nhiệm kỳ Tổng thống Trump.