3 lợi ích khiến Nga quay lại bàn đàm phán sau nhiều tháng bế tắc

Sau nhiều tháng gần như đóng băng các kênh đàm phán trực tiếp, Nga đã phát tín hiệu rõ ràng về việc sẵn sàng quay lại bàn đàm phán về cuộc xung đột tại Ukraine.

(Từ trái sang phải) Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Mỹ Donald Trump (Ảnh: Fox News).

Ngày 21/10, tại Cung điện Constantine ở St. Petersburg, Tổng thống Vladimir Putin tiếp đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff lần thứ 9. Sau cuộc gặp kéo dài gần 3 giờ đồng hồ, cố vấn đối ngoại của Putin là Yuri Ushakov công bố: Nga “về nguyên tắc sẵn sàng” nối lại đàm phán 3 bên (Nga – Ukraine – Mỹ) vào khoảng ngày 10/11, có thể tại Abu Dhabi (Các tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất), với trọng tâm là “xây dựng hệ thống an ninh cho Nga và Ukraine sau khi xung đột kết thúc”.

Tuyên bố này đánh dấu sự thay đổi đáng chú ý sau khi các cuộc đàm phán 3 bên bị gián đoạn từ tháng 2. Đồng thời, hai bên cũng đạt thỏa thuận ngừng bắn cục bộ tại Oleshky (Kherson) để sơ tán dân thường và đưa viện trợ nhân đạo – một tín hiệu song song về khả năng hợp tác thực tế.

Vậy điều gì khiến phía Nga thay đổi sau thời gian dài trì hoãn đàm phán? Phân tích các tuyên bố và các động thái ngoại giao gần đây của Nga cho thấy 3 lợi ích chiến lược then chốt đang thúc đẩy Moscow quay trở lại bàn đàm phán.

Củng cố và mở rộng quan hệ kinh tế với Mỹ

Một trong những động lực thực tế nhất nằm ở lĩnh vực kinh tế – năng lượng. Trong cuộc điện đàm ngày 9/10 giữa Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Mỹ Donald Trump, hai bên đã đạt thỏa thuận về việc Mỹ mua dầu diesel của Nga và hỗ trợ tiêu thụ trên thị trường toàn cầu. Đây là bước đi gây tranh cãi tại Mỹ nhưng mang lại lợi ích trực tiếp cho Moscow: nguồn thu từ xuất khẩu năng lượng được duy trì, đồng thời tạo tiền đề để thảo luận các dự án kinh tế lớn hơn.

Tại cuộc gặp với đặc phái viên Witkoff, phần lớn thời gian được dành để bàn về việc thực hiện thỏa thuận diesel này. Ông Kirill Dmitriev, đặc phái viên đầu tư của Tổng thống Nga, cũng có mặt và các bên thảo luận về những dự án kinh tế chung “sắp hoàn tất”. Việc Nga phóng thích công dân Mỹ Stephen Hubbard ngay trước cuộc gặp còn được xem như cử chỉ thiện chí nhằm tạo không khí thuận lợi cho các thỏa thuận kinh tế.

Đối với Nga, việc quay lại bàn đàm phán hòa bình không chỉ là câu chuyện tại Ukraine. Đây là cơ hội để tận dụng chính sách “thực dụng” của chính quyền Trump – ưu tiên giảm giá năng lượng trong nước và nới lỏng một số biện pháp trừng phạt, nhằm giảm áp lực kinh tế dài hạn. Nếu các cuộc đàm phán tiến triển, dù chỉ ở mức kỹ thuật, Nga có thể kỳ vọng vào việc nới lỏng thêm các hạn chế hoặc mở rộng hợp tác thương mại, điều mà trong giai đoạn bế tắc trước đó gần như không thể đạt được.

Giới chuyên gia cho rằng lợi ích này mang tính thực dụng cao. Nga không cần phải nhượng bộ lớn về lãnh thổ hay an ninh để thu được lợi ích kinh tế trước mắt, trong khi vẫn giữ nguyên lập trường cứng rắn trên bàn đàm phán chính trị.

Định hình lại “kiến trúc an ninh” châu Âu

Cố vấn của Tổng thống Yuri Ushakov và sau đó là chính Tổng thống Putin đã nhấn mạnh rõ ràng trọng tâm của các cuộc đàm phán sắp tới: không phải ngừng bắn tạm thời, mà là “xây dựng hệ thống an ninh cho Nga và Ukraine sau xung đột” và thậm chí là “kiến trúc an ninh châu Âu nói chung”.

Đây là lợi ích chiến lược sâu xa nhất. Trong suốt nhiều năm, Nga liên tục cáo buộc cấu trúc an ninh châu Âu sau Chiến tranh Lạnh đã bỏ qua lợi ích của Moscow, đặc biệt là việc mở rộng NATO. Bằng cách quay lại bàn đàm phán dưới sự chủ trì của Mỹ – và với sự tham gia của Ukraine, Nga có cơ hội đưa các yêu cầu dài hạn của mình vào nghị trình: đảm bảo an ninh cho chính mình, hạn chế khả năng Ukraine gia nhập các liên minh quân sự phương Tây và tạo ra “vùng đệm” an ninh theo cách hiểu của Moscow.

Tổng thống Putin trong cuộc phỏng vấn ngày 23/10 khẳng định mục tiêu là đạt được thỏa thuận hòa bình “dứt điểm”, chứ không phải ngừng bắn ngắn hạn. Việc nước Mỹ dưới thời Trump 2.0 tỏ ra sẵn sàng thảo luận rộng hơn về an ninh châu Âu (thay vì chỉ tập trung hỗ trợ Ukraine) tạo ra không gian mà Nga trước đây không có. Nếu thành công, Nga có thể biến các cuộc đàm phán Ukraine thành diễn đàn định hình lại trật tự an ninh khu vực theo hướng đa cực hơn, giảm bớt ảnh hưởng độc tôn của NATO.

Lợi ích này giải thích vì sao Nga chấp nhận quay lại dù vẫn đánh giá các đề xuất từ Oslo “không chứa nhiều nội dung hữu ích”. Moscow không cần đồng ý ngay với các điều khoản của Ukraine hay châu Âu; chỉ cần đưa vấn đề “an ninh hậu xung đột” lên bàn để dần định hình khung thỏa thuận theo hướng có lợi.

Củng cố vị thế

Thời điểm tháng 10-11 năm nay mang lại cho Nga cửa sổ cơ hội chính trị rõ rệt. Quan hệ Mỹ – Ukraine đang căng thẳng hơn bao giờ hết. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần chỉ trích Tổng thống Volodymyr Zelensky, yêu cầu Ukraine “kết thúc chiến tranh” và chính quyền Mỹ đã có những động thái gây lo ngại cho Kiev về hỗ trợ tình báo và công nghệ. Trong khi đó, Nga duy trì thế chủ động trên chiến trường ở một số hướng và sử dụng các cử chỉ nhân đạo (như Oleshky) để cải thiện hình ảnh quốc tế.

Quay lại bàn đàm phán lúc này giúp Nga đạt được nhiều mục tiêu cùng lúc: thể hiện thiện chí trước dư luận quốc tế và trước ông Trump; tạo áp lực buộc Ukraine phải “đưa ra các quyết định cần thiết” (như cách nói của các quan chức Điện Kremlin); duy trì quyền kiểm soát nhịp độ đàm phán.

Cố vấn tổng thống Nga Ushakov từng khẳng định Tổng thống Putin đã sẵn sàng nối lại đàm phán từ vài tuần trước, nhưng các cuộc tấn công của Ukraine vào ngày bầu cử quốc hội Nga đã khiến kế hoạch bị hoãn. Nay, với việc Mỹ chủ động thúc đẩy, Nga có thể quay lại ở vị thế “đáp ứng lời mời”.

Hơn nữa, việc thảo luận song song khả năng gặp thượng đỉnh 3 bên giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump – Tổng thống Nga Vladimir Putin – Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề APEC tại Thâm Quyến cũng cho thấy Moscow muốn tận dụng không khí đối thoại lớn hơn để củng cố vị thế. Nếu các cuộc đàm phán kỹ thuật tại Abu Dhabi tiến triển, Nga có thêm đòn bẩy để đàm phán ở cấp cao hơn.

Nhìn chung, 3 lợi ích trên – kinh tế năng lượng, định hình kiến trúc an ninh, và tận dụng thời điểm chính trị – tạo nên động lực đủ mạnh để Nga quay lại bàn đàm phán sau nhiều tháng bế tắc. Đây không phải là sự thay đổi chiến lược cốt lõi. Lập trường về lãnh thổ, phi quân sự hóa Ukraine và không gia nhập NATO vẫn được giữ vững. Nhưng Nga cho thấy rằng trong bối cảnh quan hệ với Mỹ đang ấm lên và áp lực lên Kiev gia tăng, việc tham gia đàm phán mang lại nhiều lợi hơn hại.

Các cuộc gặp kỹ thuật dự kiến tại Abu Dhabi vào nửa đầu tháng 11 sẽ là phép thử đầu tiên. Liệu chúng có chỉ là diễn đàn trao đổi kỹ thuật, hay thực sự mở ra con đường dẫn tới thỏa thuận rộng hơn? Câu trả lời phụ thuộc vào mức độ các bên sẵn sàng thỏa hiệp về những vấn đề then chốt.

Với Nga, việc quay lại bàn đàm phán đã là một bước đi tính toán nhằm tối đa hóa lợi ích trong bối cảnh địa chính trị đang chuyển động. Thế giới đang theo dõi xem bước đi này sẽ dẫn tới hòa bình thực chất, hay chỉ là một giai đoạn mới của cuộc cạnh tranh kéo dài.