3 dấu hiệu phân biệt lú lẫn do mất nước với sa sút trí tuệ

Người già bỗng nói lẫn sau nôn ói, tiêu chảy không hẳn là sa sút trí tuệ. Đó có thể là lú lẫn cấp do mất nước, rối loạn điện giải và cần đi khám sớm.

Buổi chiều, sau bữa cơm có món gỏi và thức ăn để từ trưa, ông H. 78 tuổi bắt đầu đau bụng, đi ngoài nhiều lần. Cả nhà nghĩ “chắc rối loạn tiêu hóa”, pha nước cho uống rồi để ông nằm nghỉ. Đến tối, ông bỗng hỏi đi hỏi lại “đây là nhà ai”, gọi nhầm tên con, lúc tỉnh lúc lơ mơ. Người nhà hoảng: “Có phải ông bị sa sút trí tuệ không?”.

Thực tế, lú lẫn xuất hiện đột ngột sau nôn ói, tiêu chảy, sốt hoặc ăn uống kém không nên vội quy cho tuổi già. Với người cao tuổi, đó có thể là tín hiệu cơ thể đang thiếu nước, rối loạn điện giải, nhiễm trùng hoặc bệnh cấp tính khác cần được bác sĩ đánh giá.

1. Dấu hiệu phân biệt sa sút trí tuệ và lú lẫn cấp

Sa sút trí tuệ thường là một quá trình kéo dài. Người bệnh quên tăng dần trong nhiều tháng, nhiều năm; ban đầu có thể quên việc mới xảy ra, quên đồ đạc, lặp lại câu hỏi, sau đó mới ảnh hưởng nhiều hơn đến sinh hoạt hằng ngày.

Lú lẫn cấp lại khác. Nó có thể đến rất nhanh, chỉ trong vài giờ đến vài ngày. Một người hôm qua còn trò chuyện bình thường, hôm nay bỗng không biết mình đang ở đâu, nói chuyện không liền mạch, ngủ gà, kích động hoặc nhìn thấy thứ không có thật. Với người già, một đợt tiêu chảy, nôn ói, sốt, ăn uống kém, dùng thêm thuốc mới hoặc mất ngủ kéo dài đều có thể là “giọt nước tràn ly” khiến não bộ phản ứng bằng lú lẫn.

Nói dễ hiểu, não người cao tuổi giống một hệ thống điện nhạy cảm. Khi cơ thể mất nước, muối khoáng bị xáo trộn, đường huyết lên xuống, nhiễm trùng hoặc thiếu oxy, não không còn vận hành ổn định như thường ngày. Biểu hiện bên ngoài có thể không phải đau ngực hay khó thở, mà là nói lẫn, lơ mơ, cáu gắt, ngủ nhiều bất thường.

Người nhà có thể phân biệt sa sút trí tuệ và lú lẫn cấp từ những dấu hiệu sau:

Người cao tuổi bỗng lú lẫn sau nôn ói, tiêu chảy hoặc sốt cần được theo dõi sát và đi khám sớm nếu có dấu hiệu mất nước.

1.1 Lẫn đến rất nhanh, không phải quên từ từ

Điểm phân biệt đầu tiên là tốc độ xuất hiện.

Nếu người thân bỗng thay đổi chỉ sau một bữa ăn nghi ngộ độc, sau một ngày tiêu chảy, sau đợt sốt hoặc sau vài giờ nôn ói, gia đình cần nghĩ đến lú lẫn cấp. Người bệnh có thể đang bình thường vào buổi sáng nhưng chiều đã gọi nhầm người, không nhớ mình vừa ăn chưa, không biết đang ở nhà hay bệnh viện.

Sa sút trí tuệ mạn tính thường không “ập đến” như vậy. Nó giống một con dốc chậm: trí nhớ kém dần, khả năng quản lý tiền bạc, nấu ăn, uống thuốc, đi lại quen thuộc suy giảm dần. Gia đình thường nhận thấy sự thay đổi lặp đi lặp lại trong thời gian dài.

Vì vậy, câu hỏi đầu tiên cần đặt ra là: “Sự lẫn này bắt đầu từ khi nào?”. Nếu câu trả lời là “mới hôm nay”, “từ sau khi tiêu chảy”, “từ tối qua sau khi sốt”, đừng chờ xem vài ngày.

1.2 Lúc tỉnh lúc mê, khó tập trung vào câu chuyện

Một người sa sút trí tuệ có thể quên tên, quên lịch, quên việc mới xảy ra nhưng vẫn tỉnh táo tương đối ổn định trong phần lớn thời gian đầu. Còn lú lẫn cấp thường lên xuống thất thường. Có lúc người bệnh trả lời được, vài phút sau lại nói lạc đề; sáng có vẻ ổn, chiều tối lơ mơ hơn; khi hỏi chuyện thì mắt nhìn xa xăm, khó giữ tập trung.

Gia đình có thể thử những câu rất đơn giản: “Hôm nay là ngày gì?”, “Con là ai?”, “Ông/bà đang ở đâu?”, “Đếm ngược từ 20 đến 1 được không?”. Mục đích không phải để “kiểm tra trí nhớ” cho căng thẳng, mà để xem người bệnh có tỉnh táo, có chú ý được vào câu hỏi hay không.

Nếu người bệnh ngủ gà bất thường, gọi khó tỉnh, đang nói chuyện thì lạc sang chuyện khác, kích động vô cớ, hoảng sợ, nhìn thấy người lạ trong phòng dù không có ai, đó là dấu hiệu đáng lo. Đặc biệt, lú lẫn nặng hơn về chiều tối sau một ngày nôn ói, tiêu chảy hoặc uống ít nước càng không nên xem nhẹ.

1.3 Có dấu vết của mất nước, sốt, tiêu chảy hoặc thuốc mới

Dấu hiệu thứ ba nằm ở cơ thể, không chỉ ở trí nhớ.

Sau tiêu chảy hoặc nôn ói, hãy nhìn môi, miệng, nước tiểu và sức đứng của người bệnh. Môi khô, lưỡi khô, khát nhiều, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt khi đứng dậy, mệt lả, tay chân lạnh, tim đập nhanh là những gợi ý mất nước. Nếu kèm chuột rút, yếu cơ, lơ mơ, tình trạng rối loạn điện giải cần được nghĩ đến.

Gia đình cũng nên xem gần đây người bệnh có dùng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc giảm đau, thuốc chống dị ứng hoặc thuốc mới nào không. Người già dễ nhạy cảm với thuốc hơn, và khi đang mất nước, tác dụng phụ của thuốc có thể rõ hơn.

Nếu trước đó người bệnh ăn uống kém, sốt, ho, tiểu buốt, đau bụng, tiêu chảy nhiều lần hoặc nôn liên tục, lú lẫn có thể là cách cơ thể “bật đèn đỏ”.

Gia đình không nên xem mọi biểu hiện nói lẫn ở người già là sa sút trí tuệ, nhất là khi triệu chứng xuất hiện đột ngột

2. Gia đình nên làm gì ngay khi người già bỗng nói lẫn?

Việc đầu tiên là không tranh cãi với người bệnh. Đừng mắng “sao lại nói linh tinh”, cũng đừng cố bắt nhớ bằng được. Hãy đưa người bệnh ngồi hoặc nằm ở nơi an toàn, tránh ngã, bỏ bớt vật sắc nhọn, mở ánh sáng vừa đủ, nói chậm và dùng câu ngắn.

Nếu người bệnh còn tỉnh, uống được và không nôn liên tục, có thể cho uống từng ngụm nhỏ nước hoặc dung dịch bù nước điện giải pha đúng hướng dẫn. Không ép uống quá nhanh. Không tự ý cho uống thuốc ngủ để “yên”, không tự tăng liều thuốc đang dùng, không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy nếu có sốt, đau bụng dữ dội hoặc đi ngoài ra máu.

Gia đình cần ghi lại thời điểm bắt đầu lẫn, số lần nôn/tiêu chảy, lượng nước uống được, số lần đi tiểu, nhiệt độ, thuốc đang dùng, bệnh nền sẵn có. Khi đi khám, những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn.

3. Khi nào cần đưa đi khám ngay?

Người cao tuổi bỗng lú lẫn sau nôn ói, tiêu chảy, sốt hoặc ăn uống kém nên được khám sớm, đặc biệt nếu tình trạng xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày. Không nên tự chờ ở nhà nếu người bệnh lơ mơ, gọi khó tỉnh, không uống được nước, tiểu rất ít, sốt cao, đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội, khó thở, ngất, co giật, yếu liệt tay chân, méo miệng hoặc nói khó.

Với người có bệnh tim mạch, bệnh thận, đái tháo đường, từng đột quỵ, sa sút trí tuệ, Parkinson hoặc đang dùng nhiều thuốc, ngưỡng đi khám càng cần thấp hơn. Những người này có thể diễn tiến nặng nhanh hơn và triệu chứng đôi khi không rầm rộ.

Điều quan trọng là không tự chẩn đoán “chắc mất nước thôi” rồi bỏ qua các nguyên nhân nguy hiểm khác như nhiễm trùng, hạ đường huyết, đột quỵ, tác dụng phụ thuốc hoặc rối loạn chuyển hóa.

4. Bảng so sánh lú lẫn cấp hay sa sút trí tuệ?

Điều gia đình quan sát	Nghi lú lẫn cấp do bệnh/mất nước/rối loạn điện giải	Gợi ý sa sút trí tuệ mạn tính
Thời điểm bắt đầu	Đột ngột, trong vài giờ hoặc vài ngày	Từ từ, kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm
Diễn biến trong ngày	Lúc tỉnh lúc mê, chiều tối có thể nặng hơn	Thường ổn định hơn trong ngày, xấu dần theo thời gian
Khả năng chú ý	Khó tập trung, nói chuyện lạc đề, gọi khó tỉnh	Hay quên nhưng ban đầu vẫn có thể chú ý tương đối
Yếu tố đi kèm	Sốt, tiêu chảy, nôn, tiểu ít, mất ngủ, thuốc mới	Không nhất thiết có bệnh cấp tính đi kèm
Việc cần làm	Đánh giá y tế sớm, tìm nguyên nhân cấp tính	Khám chuyên khoa để đánh giá trí nhớ và chăm sóc dài hạn

5. Lẫn đột ngột là tín hiệu cấp tính

Trở lại câu chuyện của ông H., điều gia đình cần làm không phải là vội kết luận ông đã sa sút trí tuệ, cũng không phải cho uống thuốc ngủ để ông “đỡ nói lảm nhảm”. Việc đúng là xem ông có mất nước không, có sốt không, có tiểu ít không, có nôn/tiêu chảy tiếp không, rồi đưa đi khám sớm nếu tình trạng không ổn.

Sa sút trí tuệ là hành trình dài. Lú lẫn cấp lại là tiếng chuông báo động trong ngắn hạn. Phân biệt được hai điều này có thể giúp gia đình không bỏ lỡ thời điểm can thiệp, nhất là sau những tình huống tưởng rất bình thường như một bữa ăn nghi ngộ độc, một ngày tiêu chảy hoặc vài giờ không uống đủ nước.