Thanh thiếu niên ít vận động: Hệ lụy sức khỏe dài lâu

Hơn 87% thanh thiếu niên Việt Nam chưa đạt mức hoạt động thể chất được khuyến nghị, trong khi nước ngọt, đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn ngày càng hiện diện thường xuyên trong khẩu phần.

Sự kết hợp giữa năng lượng nạp vào cao và mức vận động thấp đang làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, đái tháo đường, tăng huyết áp và rối loạn chuyển hóa ngay từ khi còn trẻ.

Theo báo cáo từ Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ thanh thiếu niên ít vận động cao nhất thế giới. Hơn 87% thanh thiếu niên chưa đạt mức hoạt động thể chất khuyến nghị; tỷ lệ này ở nữ là 91%, cao hơn mức 82% ở nam. Tình trạng ít vận động được ghi nhận phổ biến ở nhóm tuổi từ 16 đến 30.

Đây không chỉ là câu chuyện về sức bền hay khả năng chơi thể thao. Khi cơ thể ít vận động kéo dài, năng lượng dư thừa không được tiêu hao, khối cơ suy giảm, quá trình chuyển hóa đường và chất béo bị ảnh hưởng. Về lâu dài, người trẻ có thể đối mặt sớm với thừa cân, béo phì, đề kháng insulin, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp và nhiều bệnh không lây nhiễm.

Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn nhận định, tình trạng ít vận động kết hợp với việc sử dụng nhiều thức ăn chế biến sẵn, thực phẩm giàu đường, muối và chất béo bão hòa đang âm thầm tạo ra một thế hệ phải đối mặt sớm với các bệnh mạn tính.

Một trong những biểu hiện đáng lo ngại là mức tiêu thụ nước ngọt có gas ở trẻ em và học sinh. Kết quả Điều tra toàn cầu về sức khỏe học sinh dựa vào trường học tại Việt Nam gần đây nhất cho thấy 31% học sinh từ 13 đến 17 tuổi uống nước có gas ít nhất một lần mỗi ngày. Theo PGS.TS Lê Bạch Mai – nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, xu hướng này không giảm mà còn có nguy cơ gia tăng khi nước ngọt ngày càng phổ biến, giá thành dễ tiếp cận và thường xuyên được quảng bá tới giới trẻ. Theo phân tích của PGS.TS Lê Bạch Mai, một học sinh trung học có nhu cầu năng lượng khoảng 2.000 kcal mỗi ngày thì lượng đường tự do nên giới hạn ở khoảng 25 gram. Trong khi đó, một lon nước ngọt có thể chứa từ 36 đến hơn 50 gram đường. Chỉ cần uống một lon, trẻ đã có thể vượt ngưỡng khuyến nghị, chưa tính lượng đường từ bánh kẹo, trà sữa, đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn.

Đồ ăn nhanh cũng tạo ra sự mất cân đối tương tự. Một gói bim bim hoặc một khẩu phần nhỏ thực phẩm giàu chất béo có thể cung cấp lượng năng lượng lớn nhưng tạo cảm giác ăn không nhiều. Năng lượng được nạp vào nhanh, trong khi để tiêu hao cần thời gian vận động đáng kể. Theo các chuyên gia nội tiết, trẻ sống ở đô thị, thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, đồ uống nhiều đường và ít vận động đang đối mặt với nguy cơ đái tháo đường type 2 ngày càng sớm. Đây vốn là bệnh thường gặp ở người trưởng thành nhưng hiện đã xuất hiện ở trẻ em, thanh thiếu niên có thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa.

Sự suy giảm thể lực và gia tăng bệnh không lây nhiễm ở người trẻ không chỉ gây ảnh hưởng cho từng gia đình. Theo ông Trần Văn Thuấn, nếu không có các biện pháp can thiệp quyết liệt, tình trạng này có thể đe dọa chất lượng nguồn nhân lực trong hai đến ba thập kỷ tới.

Một thế hệ bước vào tuổi lao động với sức bền thấp, thừa cân, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch sẽ làm tăng nhu cầu khám chữa bệnh, giảm năng suất lao động và tạo áp lực lâu dài đối với Quỹ Bảo hiểm y tế cũng như ngân sách quốc gia.

Bệnh không lây nhiễm thường cần điều trị kéo dài, thậm chí suốt đời. Chi phí không chỉ gồm thuốc và khám bệnh, mà còn bao gồm thời gian nghỉ học, nghỉ làm, giảm khả năng lao động và nguy cơ xuất hiện biến chứng nặng như đột quỵ, suy thận, suy tim.

Vì vậy, thay đổi không thể chỉ trông chờ vào lời nhắc của bác sĩ khi trẻ đã thừa cân hoặc có bất thường về đường huyết. Gia đình, nhà trường và cộng đồng đều phải tham gia tạo môi trường giúp thanh thiếu niên lựa chọn lối sống lành mạnh hơn.

Ông Trần Văn Thuấn cho rằng gia đình giữ vai trò hạt nhân. Thói quen của cha mẹ là bài học trực quan đối với con trẻ. Nếu người lớn thường xuyên sử dụng nước ngọt, thức ăn nhanh, dành nhiều thời gian trước màn hình và ít vận động, việc chỉ yêu cầu trẻ thay đổi sẽ khó mang lại hiệu quả.

Mỗi gia đình có thể bắt đầu từ những điều nhỏ như giảm lượng đường, muối và dầu mỡ trong bữa ăn; tăng rau, quả; hạn chế tích trữ nước ngọt trong nhà; dành thời gian đi bộ hoặc chơi thể thao cùng nhau sau bữa tối. Việc cắt giảm thời gian sử dụng điện thoại cũng cần được thực hiện đối với cả cha mẹ và con cái.

Theo ông Thuấn, sức khỏe không đến từ những nỗ lực nhất thời mà là kết quả của sự kiên trì. “Hôm nay ăn thêm một đĩa rau, ngày mai đi bộ thêm 15 phút, cuối tuần cùng chơi thể thao” là những thay đổi nhỏ nhưng có thể tạo thành thói quen bền vững.