Xa Lao – phiên chợ trên đỉnh sương mờ

Họp vào ngày mùng 1 dương lịch hằng tháng, chợ phiên Xa Lao (còn gọi là chợ Chiềng Nưa), xã biên giới Trung Lý không chỉ là nơi đồng bào các dân tộc trao đổi hàng hóa mà còn lưu giữ những câu chuyện đời thường, gắn kết các bản làng.

Từ sức sống của phiên chợ truyền thống, địa phương đang tìm cách lan tỏa những giá trị văn hóa đến đông đảo người dân, du khách mọi miền.

Bản Xa Lao – nơi tổ chức chợ phiên nhìn từ trên cao.

Nơi những cuộc gặp gỡ bắt đầu

Thào Thị Dung và Vàng A Sinh từng gặp nhau ở chợ phiên Xa Lao. Giữa không gian đông vui của phiên chợ vùng cao, cuộc gặp gỡ tình cờ khiến hai người trẻ cảm mến nhau. Qua những lần gặp gỡ, trò chuyện, họ nên duyên vợ chồng, cùng xây dựng tổ ấm nơi núi rừng Trung Lý. Với Dung và Sinh, chợ phiên vì thế mang một ý nghĩa đặc biệt. Nếu ngày trước, họ đến chợ để gặp gỡ, tìm hiểu nhau, thì nay, mỗi phiên chợ lại là dịp để hai vợ chồng đưa cậu con trai 4 tuổi đi chơi, gặp gỡ bà con và hòa vào nhịp sống quen thuộc của bản làng. Từ hai người trẻ từng tìm thấy nhau giữa phiên chợ, giờ đây họ trở thành một gia đình nhỏ, cùng trở lại nơi lưu giữ kỷ niệm của mình.

Câu chuyện của Dung và Sinh là một trong những câu chuyện tình nơi phiên chợ vùng biên mà tôi tình cờ biết được sau cuộc trò chuyện. Ở bản người Mông Xa Lao, người ta đến chợ không chỉ để mua bán, mà còn để gặp gỡ, hỏi thăm nhau về mùa vụ sản xuất. Có lẽ bởi vậy, dù cuộc sống còn nhiều nhọc nhằn, phiên chợ đầu tháng vẫn luôn có sức hút với người dân từ các bản làng xa xôi.

Từ sớm, khi sương mù còn phủ trên những triền núi, những con đường dẫn về chợ phiên Xa Lao đã rộn ràng tiếng nói cười. Những chàng trai, cô gái diện trang phục truyền thống sặc sỡ; các bà, các mẹ gùi theo nông sản, vải vóc cùng những món hàng chuẩn bị từ nhà. Trong cái se lạnh của buổi sớm vùng cao, sắc màu trang phục hòa cùng tiếng gọi nhau, tiếng chào hỏi, chuyện trò, tạo nên khung cảnh nhộn nhịp giữa núi rừng. Từ các bản Tà Cóm, Cò Cài, Pa Búa…, người dân mang đến chợ những bó rau rừng, măng đắng, gà bản, mật ong… cùng nhiều sản vật do chính tay mình làm ra. Hàng hóa chẳng cầu kỳ, phần lớn là những sản phẩm gắn với đời sống thường ngày, từ nông sản, thực phẩm đến vải vóc và đồ dùng thiết yếu. Mỗi người một gùi hàng, mỗi nhà một vài món sản vật, tạo nên nét riêng mộc mạc của phiên chợ vùng cao.

Đến chợ, với bà con không chỉ là mua bán mà còn là dịp gặp gỡ, chuyện trò. Người đi làm ăn xa tranh thủ thăm hỏi người quen; bà con các bản gặp nhau, hỏi chuyện gia đình, mùa màng. Những gia đình đưa con nhỏ đi chợ cũng là cách để các em làm quen với nếp sinh hoạt cộng đồng, tiếp nối những nét văn hóa thân thuộc của bản làng. Chính những điều bình dị ấy làm nên sức sống của chợ phiên Xa Lao. Ông Thào A Pao, Trưởng bản Xa Lao, cho biết: “Chợ phiên thu hút hàng nghìn lượt người đến từ các bản trong xã, địa phương lân cận và cả miền xuôi. Nếu như trước đây, hàng hóa ở chợ còn ít ỏi, chủ yếu là rau, măng rừng và những sản vật do người dân săn bắt được như chim, chuột, sóc…, thì nay đã phong phú hơn nhiều. Bên cạnh nông sản địa phương, chợ còn có đủ loại đồ gia dụng do thương lái từ miền xuôi đưa lên, cùng quần áo, vải vóc và nhiều mặt hàng thiết yếu. Sự đổi thay ấy không chỉ làm phiên chợ thêm nhộn nhịp mà còn đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh hoạt của người dân vùng cao”.

Đưa chợ phiên lên không gian số

Phiên chợ Xa Lao vốn quen thuộc với người dân các bản vùng cao, nhưng không phải ai cũng có dịp đặt chân đến đây. Những sắc màu trang phục, những món hàng mang từ núi rừng xuống, những cuộc gặp gỡ rộn ràng trong buổi chợ đầu tháng… nếu chỉ hiện diện trong không gian chợ thì khó đến được với nhiều người. Bởi vậy, xã Trung Lý đang tìm cách đưa hình ảnh phiên chợ đến gần hơn với công chúng thông qua các nền tảng số.

Đầu tháng 10/2026, UBND xã đã tổ chức chương trình livestream trên fanpage “Trung Lý – News”, với chủ đề: “Chợ phiên Xa Lao – Bản sắc văn hóa vùng biên giới xứ Thanh”. Qua những hình ảnh ghi lại trực tiếp tại chợ, người xem có thể phần nào cảm nhận không khí mua bán, gặp gỡ, tìm hiểu những nét văn hóa và sản vật của đồng bào vùng cao. Không cần có mặt giữa phiên chợ, người xem vẫn có thể hình dung phần nào nhịp sống nơi đây.

Bà con vui vẻ đến chợ phiên đầu tháng.

Ông Nguyễn Viết Hùng, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội, UBND xã Trung Lý, cho biết: “Địa phương đang từng bước ứng dụng công nghệ số để đổi mới cách tuyên truyền, quảng bá hình ảnh, văn hóa và sản phẩm đặc trưng. Xã tiếp tục giới thiệu chợ phiên và đời sống đồng bào trên các nền tảng số, hướng tới kết nối hoạt động quảng bá với bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng”.

Dẫu vậy, sức hấp dẫn của Xa Lao không chỉ nằm trong những hình ảnh được chia sẻ trên mạng. Một phiên livestream có thể đưa hình ảnh chợ đến với nhiều người hơn, nhưng để họ muốn tìm đến, rồi còn muốn quay trở lại, điều quan trọng vẫn là những nét riêng được gìn giữ trong đời sống thực tiễn: sản vật do người dân mang đến, những bộ trang phục truyền thống, tiếng chào hỏi thân tình và những cuộc gặp gỡ đã thành nếp qua bao phiên chợ… Vì thế, quảng bá trên không gian số cần song hành với việc gìn giữ môi trường chợ truyền thống, khuyến khích người dân giới thiệu sản vật địa phương và bảo tồn những nét sinh hoạt giàu bản sắc văn hóa. Khi người dân vừa là chủ thể gìn giữ văn hóa, vừa trực tiếp tham gia giới thiệu những giá trị của quê hương, phiên chợ mới có thể giữ được sức sống lâu dài.

Khi phiên chợ dần tan, người gùi hàng trở về bản, người nán lại chuyện trò, hẹn gặp nhau ở phiên sau. Trên những dãy núi, sương vẫn bảng lảng phủ quanh những nếp nhà. Với Dung và Sinh, Xa Lao là nơi bắt đầu câu chuyện tình yêu. Với nhiều người dân nơi đây, phiên chợ là dịp gặp gỡ, sẻ chia và gìn giữ những nếp sinh hoạt đã gắn bó qua bao thế hệ. Còn với tôi, một ngày đến với chợ phiên Xa Lao là một trải nghiệm đáng quý. Không chỉ được hòa vào nhịp sống của phiên chợ mà còn cho tôi cảm nhận rõ hơn sức níu giữ của những điều bình dị, nơi con người mộc mạc, chân tình và bản sắc văn hóa vẫn hiện diện trong từng cuộc gặp gỡ, từng câu chuyện đời thường.