“Vương quốc hang động” và những bí ẩn bất tận

Theo dấu chân của các nhà thám hiểm hang động trong và ngoài nước, một thế giới kỳ vĩ dưới tán rừng nguyên sinh của Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng (Quảng Trị) dần được hé mở.

Phong Nha-Kẻ Bàng đang dần trở thành thủ phủ du lịch mạo hiểm hấp dẫn của Việt Nam và châu Á.

Hàng trăm hang động cùng với vô số thạch nhũ hàng triệu năm tuổi, những dòng sông ngầm và nhiều bí ẩn địa chất đặc sắc được phát hiện, tạo nên các giá trị nổi bật toàn cầu, góp phần khẳng định vị thế của Phong Nha-Kẻ Bàng trên bản đồ du lịch Việt Nam và thế giới.

Đến Việt Nam hơn 35 năm trước, cùng với các nhà khoa học của Việt Nam, đoàn thám hiểm hang động Hoàng gia Anh có một hành trình bền bỉ khảo sát, nghiên cứu và quảng bá vẻ đẹp kỳ vĩ của hang động Việt Nam ra thế giới.

Những chuyến thám hiểm đáng nhớ

Chuyên gia hang động Hoàng gia Anh, Tiến sĩ Howard Limbert chia sẻ: “Chuyến thám hiểm hang động đầu tiên tại Việt Nam diễn ra năm 1990 khi Hội nghiên cứu hang động Anh cùng Trường đại học Tổng hợp Hà Nội (cũ) thực hiện chuyến đi đầu tiên thám hiểm các hang động Phong Nha-Kẻ Bàng ở Quảng Bình. Trong thời gian ngắn, các nhóm khám phá động Phong Nha và hang Tối, khảo sát hàng nghìn mét chiều dài hang động. Rời Phong Nha nhưng tôi và các cộng sự đã lên kế hoạch để quay trở lại khu vực hang động thú vị này càng sớm càng tốt. Vì vậy, Phong Nha-Kẻ Bàng đã “níu chân” vợ chồng tôi cho đến tận bây giờ”.

Giáo sư, Tiến sĩ Tạ Hòa Phương (Viện nghiên cứu cổ sinh Việt Nam), người gắn bó với công tác nghiên cứu hang động ở Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng cho biết, năm 1990, lần đầu tiên có sự hợp tác thám hiểm hang động giữa khoa Địa lý địa chất Trường đại học Tổng hợp Hà Nội và Hội hang động Hoàng gia Anh do Howard Limbert dẫn đầu đã thám hiểm được 3km động Phong Nha và hang Vòm. Năm 1998, Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) giao Giáo sư Trần Nghi chủ trì xây dựng hồ sơ “Di sản thiên nhiên thế giới Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng”.

Đây là nhiệm vụ quan trọng, nhưng rất khó khăn vì trước đó hồ sơ Di sản đã được trình, song Hội đồng Di sản thế giới của UNESCO bỏ phiếu không đạt. Điều đó đòi hỏi nhóm nghiên cứu sau phải hết sức cẩn trọng với các tiêu chí, lý do hồ sơ bị loại và những yêu cầu của UNESCO.

Bằng những đóng góp to lớn của nhân dân tỉnh Quảng Bình (cũ) các nhà khoa học địa chất và địa lý của Trường đại học Tổng hợp Hà Nội, các nhà thám hiểm hang động Hoàng gia Anh, tháng 7/2003, UNESCO chính thức công nhận Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng là Di sản thiên nhiên thế giới với tiêu chí về địa chất địa mạo. Đây là Di sản thiên nhiên thế giới thứ 2 của Việt Nam sau Vịnh Hạ Long.

Theo chia sẻ của ông Howard Limbert, năm 1992, ông và các thành viên Hiệp hội hang động Hoàng gia Anh được gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp, được Đại tướng động viên, chỉ bảo; từ đó thôi thúc các thành viên Hiệp hội nỗ lực hơn nữa trong việc thám hiểm, khám phá hang động Phong Nha-Kẻ Bàng.

“Năm 2009 các nhà thám hiểm hang động Hoàng gia Anh đã có cơ hội khám phá hang động mà họ đã tìm kiếm trong suốt hơn 10 năm. Một người đàn ông đi rừng ở địa phương tên Hồ Khanh đưa chúng tôi đến lối vào mà anh tìm thấy năm 1990. Hang động hiện được gọi là Sơn Đoòng với chiều dài hơn 6,5km, kết thúc tại một bức tường khổng lồ có tên Bức tường vĩ đại Việt Nam. Hang động đã được đo đạc, đưa Phong Nha-Kẻ Bàng lên bản đồ, là một trong những hang động lớn nhất thế giới”, ông Howard Limbert kể.

Khi chúng tôi hỏi ông về ấn tượng trong chuyến thám hiểm gần đây, chuyên gia Howard Limbert thốt lên, chắc chắn đó là chuyến khám phá hang Chả Nghéo đầu năm 2026. Ông cho biết: “Trước đó đã từng nghe một số người dân địa phương cho biết trong lúc đi rừng khi họ phát hiện cửa hang trên đỉnh núi. Hang có khe nước chảy đến cửa rồi theo kẽ đá đổ xuống rất sâu. Họ nghi đây là hang động nhưng theo chiều thẳng đứng cho nên không dám xuống dưới”.

Đầu tháng 4/2026, đoàn thám hiểm gồm 10 chuyên gia nước ngoài, 3 người Việt Nam cùng đội ngũ hậu cần đến khám phá hang Chả Nghéo. Đoàn mang theo hàng nghìn mét dây. Sau hơn một ngày băng rừng, vượt suối, đoàn đến cửa hang Chả Nghéo thì trời tối cho nên phải dựng lều nghỉ, sáng hôm sau mới bắt đầu công việc. Từ miệng hang, đoạn đầu tiên dài khoảng 90m thẳng đứng, người đu dây xuống gặp điểm nghiêng là khối đá vôi nhô ra, dựa vào đó, họ khoan rồi đóng bulông làm mỏ neo để tiếp tục xuống bên dưới. Đến độ sâu khoảng 350m theo trục thẳng đứng thì các nhà thám hiểm phát hiện phần hang nằm ngang.

Họ di chuyển thêm gần 600m hang chính bằng cách bơi trong suối ngầm. Trong cả chuyến thám hiểm chỉ 2 người xuống được đáy hang. Trong hang rất lạnh, do không mang theo đồ giữ nhiệt chuyên dụng cho nên 2 chuyên gia không ở lại trong hang được lâu. Ông Howard Limbert mô tả, điều đặc biệt là hang vẫn tiếp tục phát triển và chưa được khảo sát hết, cho thấy tiềm năng hình thành hệ thống hang động quy mô lớn trong khu vực. Dự kiến tháng 3/2027, đoàn thám hiểm tiếp tục khám phá hang động này.

Chuyên gia đu dây theo phương thẳng đứng xuống thám hiểm hang Chả Nghéo.

Đưa giá trị độc đáo của hang động ra thế giới

Giáo sư, Tiến sĩ Tạ Hòa Phương đánh giá, những kết quả thám hiểm hang động của Howard Limbert và cộng sự là một trong các nguồn dữ liệu quan trọng giúp các nhà địa chất địa mạo tiếp tục nghiên cứu, chứng minh một cách thuyết phục các tiêu chí theo yêu cầu của UNESCO và Vườn quốc gia này được công nhận Di sản thiên nhiên thế giới.

Giám đốc Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng Phạm Hồng Thái cho biết, đến nay, các chuyên gia hang động Hoàng gia Anh và Vườn quốc gia đã xác định được 7 khu vực hang động chính, trong đó có 3 hệ thống lớn gồm: Hệ thống Phong Nha, hệ thống Vòm và hệ thống Nước Moọc. Tổng số hang động được ghi nhận 472 hang, với tổng chiều dài khảo sát hơn 254km, đưa khu vực này trở thành một trong những vùng karst có hệ thống hang động phong phú và độc đáo bậc nhất thế giới, được mệnh danh “Vương quốc hang động”.

Trong chuyến khảo sát đầu năm 2026, nhóm chuyên gia hang động do Tiến sĩ Howard Limbert dẫn đầu khảo sát 29 hang, trong đó 26 hang mới và phần mở rộng của 3 hang cũ, với tổng chiều dài đo vẽ hơn 13,6km. Kết quả khảo sát đã bổ sung quan trọng vào cơ sở dữ liệu hang động của vườn; đồng thời tiếp tục khẳng định giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo và hệ thống karst của khu vực.

Lãnh đạo Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng đã gửi lời cảm ơn chân thành đến ông Howard Limbert cùng đoàn thám hiểm hang động Hoàng gia Anh vì hành trình hơn 35 năm bền bỉ, tự bỏ kinh phí để khảo sát, đo vẽ và quảng bá vẻ đẹp của các hang động Việt Nam ra thế giới. Từ niềm đam mê cá nhân, nỗ lực của các chuyên gia đã tạo nên một xu hướng du lịch mạnh mẽ, thay đổi hoàn toàn cuộc sống của hàng nghìn người dân tại Phong Nha và các vùng lân cận của Di sản thiên nhiên thế giới đầu tiên trong khu vực Đông Nam Á.

Theo chuyên gia du lịch Nguyễn Châu Á, hơn 35 năm qua với hành trình thám hiểm, khám phá hang động của ông Howard Limbert và nhóm chuyên gia, lĩnh vực thám hiểm hang động dành cho khách du lịch tại Quảng Trị đạt được dấu mốc quan trọng. Phong Nha-Kẻ Bàng trở thành điểm đến quy mô lớn nhất thế giới của bộ môn du lịch thám hiểm hang động dành cho khách du lịch với gần 50 nghìn người mỗi năm. Hiện có khoảng 15 sản phẩm du lịch thám hiểm hang động với thời gian từ 1 tới 5 ngày, từ dễ đến khó của các đơn vị khai thác khác nhau. Mảng du lịch này mang lại hơn 300 tỷ đồng doanh thu mỗi năm.

“Dự kiến, trong 5 năm tới bộ môn du lịch thám hiểm hang động sẽ phát triển, lượng khách có thể tăng lên khoảng 100 nghìn lượt mỗi năm và mang lại doanh thu khoảng 500-700 tỷ đồng/năm. Sơn Đoòng đóng vai trò dẫn dắt bộ môn du lịch này vươn ra thế giới. Tỉnh Quảng Trị xác định sẽ đưa Phong Nha-Kẻ Bàng trở thành thủ phủ du lịch mạo hiểm của khu vực châu Á và du lịch thám hiểm sẽ đóng vai trò quan trọng trong định hướng này”, ông Nguyễn Châu Á cho biết.

Theo các chuyên gia, dù hành trình thám hiểm, khám phá hang động Phong Nha-Kẻ Bàng đã hơn 30 năm, nhưng chắc chắn chưa dừng lại, bởi còn khoảng 60% diện tích Vườn quốc gia này vẫn chưa được khám phá. Vì thế bí ẩn bất tận dưới lòng đất, dưới những cánh rừng nguyên sinh vẫn còn hấp dẫn và họ sẽ còn trở lại trong những chuyến thám hiểm, khám phá tiếp theo.