“Van an toàn” cuối cùng giúp kiểm soát vũ khí hạt nhân Nga – Mỹ sắp hết hạn

Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) được xem là trụ cột cuối cùng còn ràng buộc pháp lý đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược của Mỹ và Nga.

Tên lửa Trident II D5 được phóng thử từ tàu ngầm lớp Ohio USS Nebraska của Hải quân Mỹ (Ảnh: Reuters).

Việc hiệp ước này sắp hết hiệu lực vào đầu tháng tới làm dấy lên những lo ngại liên quan tới cuộc cạnh tranh của 2 cường quốc có kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới.

New START là hiệp ước song phương giữa Mỹ và Nga, nhằm giới hạn việc triển khai vũ khí hạt nhân chiến lược. Hiệp ước được ký ngày 8/4/2010 tại Prague, Séc bởi 2 nhà lãnh đạo khi đó là Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev, trong bối cảnh quan hệ 2 nước đang ở giai đoạn “tái thiết lập”.

Hiệp ước New START có hiệu lực từ tháng 2/2011, thay thế cho Hiệp ước START I hết hạn hồi năm 2009.

Theo các điều khoản chính, mỗi bên được phép triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, không quá 700 phương tiện phóng và 800 bệ phóng các loại, kèm theo cơ chế kiểm chứng minh bạch thông qua trao đổi dữ liệu và thanh tra tại chỗ.

Hiệp ước này là kết quả của hơn 4 thập kỷ nỗ lực kiểm soát vũ khí hạt nhân giữa Washington và Moscow, từ các hiệp ước SALT I, SALT II đầu thập niên 1970 đến START I được ký năm 1991.

Vai trò cốt lõi

Vai trò cốt lõi của New START không dừng lại ở việc cắt giảm số lượng đầu đạn hạt nhân, mà còn nằm ở việc thiết lập một khuôn khổ ổn định và có thể dự đoán được cho quan hệ chiến lược giữa Mỹ và Nga.

Thông qua các cơ chế trao đổi dữ liệu định kỳ, thông báo trước và thanh tra tại chỗ, hiệp ước giúp giảm thiểu nguy cơ hiểu lầm hoặc đánh giá sai ý đồ của đối phương giữa 2 quốc gia.

Theo các chuyên gia, những kênh minh bạch này đóng vai trò như một “van an toàn”, giúp 2 bên kiểm soát cạnh tranh chiến lược trong môi trường rủi ro cao.

Với Mỹ và Nga, New START còn giúp kiềm chế chi phí của cuộc chạy đua vũ trang mới, tạo điều kiện cho việc hoạch định chiến lược dài hạn trong bối cảnh hiện đại hóa lực lượng hạt nhân ngày càng tốn kém.

Ở bình diện toàn cầu, hiệp ước được xem là biểu tượng cho cam kết của các cường quốc hạt nhân đối với Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), qua đó góp phần củng cố niềm tin của cộng đồng quốc tế vào trật tự không phổ biến.

Trước đó, New START đã được gia hạn một lần duy nhất vào năm 2021, với hiệu lực 5 năm, kéo dài đến ngày 5/2/2026.

Từ năm 2023, Nga đã tuyên bố đình chỉ tham gia cơ chế thanh tra, viện dẫn lý do Mỹ ủng hộ Ukraine trong cuộc xung đột với Moscow. Dù vậy, Nga khẳng định vẫn tuân thủ các giới hạn về số lượng đầu đạn.

Việc thiếu các cuộc thanh tra tại chỗ buộc 2 bên phải dựa nhiều hơn vào đánh giá tình báo, làm suy giảm tính minh bạch, một trụ cột quan trọng của hiệp ước.

Quan điểm của Nga và Mỹ

Trong bối cảnh đó, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất 2 bên duy trì không chính thức các giới hạn hiện hành thêm 1 năm, nhằm tạo dư địa đàm phán cho bước đi tiếp theo.

Phía Mỹ, dưới thời Tổng thống Donald Trump, thể hiện thái độ dè dặt, với quan điểm rằng hiệp ước nên được thay thế bằng một thỏa thuận “tốt hơn”.

Tuy nhiên, việc xây dựng hiệp ước kế nhiệm New START được giới phân tích đánh giá là cực kỳ phức tạp. Bởi, Nga đã phát triển nhiều hệ thống vũ khí chiến lược mới vượt ngoài khuôn khổ của New START, trong khi Mỹ tiếp tục hiện đại hóa toàn diện bộ 3 hạt nhân và theo đuổi các kế hoạch phòng thủ tên lửa tiên tiến.

Nếu New START hết hạn mà không có thỏa thuận kế nhiệm hay cam kết duy trì giới hạn, Mỹ và Nga sẽ lần đầu tiên (kể từ đầu thập niên 1970) không còn bất kỳ ràng buộc pháp lý nào đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược. Khi đó, cả 2 bên có thể gia tăng số đầu đạn triển khai, dù quá trình này sẽ cần thời gian và nguồn lực đáng kể.

Ở hướng ngược lại, việc tiếp tục duy trì các giới hạn của New START mang lại lợi ích thiết thực cho cả Mỹ và Nga, từ giảm nguy cơ hiểu lầm chiến lược, kiềm chế chi tiêu quân sự, đến duy trì mức độ ổn định nhất định trong quan hệ song phương.

Ở phạm vi rộng hơn, điều này còn phát đi tín hiệu tích cực tới cộng đồng quốc tế rằng đối thoại và kiềm chế vẫn có vai trò quan trọng, ngay cả trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Tại Mỹ, giới hoạch định chính sách vẫn tồn tại những quan điểm khác nhau. Phe ủng hộ kiểm soát vũ khí cho rằng việc để New START hết hạn sẽ làm gia tăng nguy cơ chạy đua vũ trang, đồng thời đặt thêm gánh nặng tài chính lên người nộp thuế, trong bối cảnh chương trình hiện đại hóa lực lượng hạt nhân đang chậm tiến độ và vượt chi phí.

Ngược lại, số khác nhấn mạnh Washington cần linh hoạt hơn để răn đe các đối thủ, thay vì bị ràng buộc bởi những giới hạn được thiết kế cho bối cảnh năm 2010.

Về phía Nga, Moscow nhấn mạnh yêu cầu duy trì cân bằng chiến lược và tuyên bố sẽ đáp trả “kịp thời, kiên quyết” trước các mối đe dọa an ninh quốc gia. Tuy vậy, Nga cũng để ngỏ khả năng duy trì các giới hạn hiện hành, cho thấy nước này vẫn coi kiểm soát vũ khí là một công cụ quản lý cạnh tranh chiến lược.