Kiểm soát vũ khí hạt nhân và những khoảng trống khó lấp

Khoảng trống sau New START làm gia tăng lo ngại về chạy đua vũ trang và tính toán sai lầm, nhưng bất đồng về phạm vi đàm phán đang cản trở việc xây dựng thỏa thuận thay thế.

Tổng thống Nga Vladimir Putin (trái) và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Alaska hồi tháng 8/2025. Ảnh tư liệu: TTXVN

Theo truyền thông quốc tế, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 20/10 kêu gọi Nga và Mỹ sớm nối lại đối thoại về ổn định chiến lược và kiểm soát vũ khí. Ông cảnh báo việc thiếu một khuôn khổ hiệp ước trong lĩnh vực này tạo ra tình thế đặc biệt nguy hiểm, trong khi các cuộc thương lượng mới chắc chắn sẽ phức tạp và kéo dài.

Lời kêu gọi được đưa ra sau khi New START, hiệp ước song phương cuối cùng giới hạn vũ khí hạt nhân chiến lược Mỹ – Nga, hết hiệu lực vào tháng 2/2026. Được ký năm 2010 và gia hạn năm 2021, hiệp ước giới hạn mỗi bên ở mức 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và 700 phương tiện mang phóng được triển khai, đồng thời quy định các biện pháp minh bạch và kiểm chứng.

Moskva từng đề nghị tiếp tục tuân thủ những giới hạn này thêm 1 năm nếu Washington có hành động tương ứng, song đề xuất chưa nhận được phản hồi. Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump để ngỏ khả năng thảo luận về giải trừ hạt nhân với Tổng thống Vladimir Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình bên lề hội nghị APEC tại Trung Quốc vào tháng 11. Tuy nhiên, cuộc gặp ba bên vẫn chưa được xác nhận.

Khả năng nối lại tiếp xúc mở ra cơ hội ngoại giao, song những khác biệt về thành phần tham gia và phạm vi hạn chế vũ khí vẫn là trở ngại lớn. Mỹ muốn có Trung Quốc trong thỏa thuận tương lai, còn Nga yêu cầu tính đến lực lượng hạt nhân của Anh và Pháp.

Nguy cơ tính toán sai lầm gia tăng

Theo ông Simon Cleobury, chuyên gia thuộc Trung tâm Chính sách An ninh Geneva, giá trị của các hiệp ước kiểm soát vũ khí còn nằm ở hoạt động trao đổi dữ liệu, thanh sát và tham vấn thường xuyên. Những cơ chế này giúp kiểm chứng việc tuân thủ, đồng thời xây dựng lòng tin và duy trì quan hệ làm việc giữa giới chức các bên.

Sự suy yếu của khuôn khổ đó khiến các nước khó đánh giá năng lực và ý định của đối phương hơn. Trong môi trường thiếu tin cậy, hoạt động quân sự hoặc thay đổi công nghệ có thể bị diễn giải theo hướng bất lợi, làm tăng nguy cơ tính toán sai.

Ông Cleobury đặc biệt lưu ý những rủi ro từ công nghệ mạng, không gian và trí tuệ nhân tạo. Hoạt động mạng nhằm vào hệ thống chỉ huy hạt nhân hoặc việc vệ tinh tiếp cận nhau mà không có sự phối hợp có thể bị hiểu là bước chuẩn bị tấn công. Việc đưa AI vào quá trình ra quyết định cũng làm dấy lên lo ngại về khả năng ảnh hưởng đến phán đoán của con người.

Trong khi đó, các diễn đàn đối thoại hiện có chưa hoạt động hiệu quả. Những vấn đề hạt nhân, mạng, không gian và AI thường được thảo luận qua các cơ chế riêng biệt, khiến việc đánh giá tổng thể nguy cơ leo thang trở nên khó khăn.

Bất đồng về phạm vi đàm phán

Việc tìm thỏa thuận mới còn phải tính đến tương quan lực lượng đã thay đổi. Nếu các cơ chế thời Chiến tranh Lạnh chủ yếu xoay quanh Mỹ và Liên Xô, sự mở rộng năng lực hạt nhân của Trung Quốc đang làm phức tạp thêm tính toán của Washington.

Đội hình tên lửa đạn đạo liên lục địa DF-5C của Trung Quốc trong lễ duyệt binh kỷ niệm 80 năm chiến thắng phát xít tại Bắc Kinh, ngày 3/9/2025. Ảnh tư liệu: Tân Hoa xã.

Trong phân tích trên tạp chí Proceedings của Viện Hải quân Mỹ (USNI), sĩ quan Valentine Vena cho rằng một thỏa thuận chỉ ràng buộc Mỹ và Nga có thể tiếp tục đặt Washington dưới những giới hạn được xây dựng cho cấu trúc cạnh tranh hai bên. Trong khi đó, Mỹ phải tính đến khả năng răn đe đồng thời cả Nga và Trung Quốc.

Theo lập luận của ông Vena, nếu Bắc Kinh tiếp tục mở rộng lực lượng mà đứng ngoài các giới hạn, một thỏa thuận song phương mới có thể làm suy yếu vị thế của Mỹ. Ông vì thế đề xuất Washington sử dụng những vấn đề chính trị, kinh tế và an ninh mà Trung Quốc quan tâm để khuyến khích nước này tham gia đàm phán.

Ông Vena vẫn nhìn thấy giá trị của việc Nga tiếp tục kiềm chế trong ngắn hạn, coi đây là cơ hội thúc đẩy đối thoại đa phương. Tuy nhiên, đối với thỏa thuận lâu dài, ông nhấn mạnh yêu cầu phải có Trung Quốc. Nếu Bắc Kinh từ chối, ông cho rằng Mỹ cần tiếp tục hiện đại hóa và chuẩn bị khả năng mở rộng lực lượng hạt nhân.

Bắc Kinh lại có cách tiếp cận khác. Theo ông Cleobury, Trung Quốc cho rằng hai nước sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhất cần tiến hành đối thoại trước. Yêu cầu đưa Trung Quốc vào khuôn khổ mới vì thế chưa tạo được điểm gặp nhau giữa các bên.

Moskva cũng muốn mở rộng phạm vi xem xét. Ông Peskov nhấn mạnh Nga không thể bỏ qua kho vũ khí của Anh và Pháp trong các cuộc thảo luận với Mỹ. Những kế hoạch của Pháp về tăng cường lực lượng và mở rộng hợp tác răn đe với các nước châu Âu càng khiến vấn đề này trở nên đáng chú ý trong tính toán của Nga.

Các yêu cầu đan xen đặt ra bài toán khó là một thỏa thuận rộng hơn có thể bao quát nhiều mối lo an ninh, nhưng cũng phải dung hòa thêm những lợi ích khác biệt. Trong thời gian tìm kiếm sự đồng thuận đó, Mỹ và Nga tiếp tục thiếu một hiệp ước ràng buộc về giới hạn lực lượng hạt nhân chiến lược.

Tìm lối ra từng bước

Để giảm nguy cơ trước mắt, cựu tổng thống Colombia Juan Manuel Santos đề xuất cách tiếp cận từng bước. Trong bài bình luận ngày 19/10 trên tạp chí Bulletin of the Atomic Scientists, ông cho rằng Washington nên làm việc với Moskva về một thỏa thuận ngắn hạn, tiếp tục giữ trần 1.550 đầu đạn chiến lược được triển khai.

Từ nền tảng này, Mỹ có thể vận động các nước khác, đặc biệt là Trung Quốc, cam kết không vượt ngưỡng đó. Theo ông Santos, dù Trung Quốc chưa có khả năng vượt giới hạn này trong vài năm tới, một cam kết như vậy vẫn có giá trị đối với ổn định chiến lược.

Ông cũng đề xuất mở rộng đối thoại sang việc kiểm chứng hoạt động thử hạt nhân và vai trò của AI trong hệ thống chỉ huy. Những trao đổi này có thể diễn ra giữa Mỹ và Trung Quốc hoặc trong khuôn khổ rộng hơn với Nga, Anh và Pháp, qua đó tạo thêm cơ hội giảm nghi kị.

Theo ông Cleobury, một thỏa thuận chính thức cuối cùng vẫn cần ý chí chính trị và sự chỉ đạo từ cấp lãnh đạo cao nhất. Trong lúc điều kiện đó chưa hình thành, ông đề xuất duy trì đối thoại giữa các chuyên gia ngoài chính phủ, tập trung vào những nguy cơ đối với hệ thống hạt nhân. Các cuộc trao đổi này có thể giúp xây dựng cách hiểu chung và chuẩn bị những biện pháp giảm rủi ro để đưa vào thương lượng khi đối thoại chính thức được nối lại.