Thỏa thuận vận tải qua eo biển Hormuz giữa Iran và Oman khả thi đến mức nào?

Iran cho biết một thỏa thuận vận tải hàng hải qua eo biển Hormuz với Oman đang ở giai đoạn hoàn tất, nhưng các nhà phân tích cảnh báo rằng các lệnh trừng phạt, những lo ngại về an ninh và các mục tiêu đối nghịch giữa Mỹ và Iran có thể hạn chế đáng kể hiệu quả của thỏa thuận này.

Tàu của hải quân tuần tra tại eo biển Hormuz ngày 1/3/2026. Ảnh: rnz.co.nz/TTXVN

Ngày 5/8, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho biết Iran và Oman đã đạt được sự thống nhất về gần như toàn bộ các vấn đề liên quan đến việc thiết lập cơ chế mới đối với eo biển Hormuz, đồng thời khẳng định một thỏa thuận cuối cùng giữa hai bên “đang ở giai đoạn chuẩn bị hoàn tất”.

Theo các phát biểu được hãng thông tấn nhà nước Iran (IRNA) đăng tải, sự thống nhất giữa hai nước bao gồm việc xác định các tuyến hàng hải dành cho tàu thuyền đi vào và rời eo biển Hormuz.

Sau đó, hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA dẫn lời người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei cho biết thêm rằng hai quốc gia vùng Vịnh Ba Tư này đã thống nhất về tọa độ địa lý của tuyến hàng hải đi qua eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, theo ông Baghaei ngay cả khi hai bên đạt được thỏa thuận thì điều đó không đồng nghĩa eo biển Hormuz sẽ trở thành tuyến hàng hải an toàn đối với mọi tàu thuyền.

Trong một phát biểu với các phóng viên, ông Baghaei nói: “Những yếu tố khiến eo biển Hormuz mất an toàn vẫn tồn tại, chủ yếu xuất phát từ phía Mỹ, đặc biệt là lệnh phong tỏa hải quân cùng các hành động gây hấn và đe dọa khác nhằm vào Iran và các lợi ích của nước này”.

Thỏa thuận có thể sẽ như thế nào?

Về phần mình, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cũng nhấn mạnh rằng cơ chế được đề xuất không đồng nghĩa với việc mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz, mà sẽ thiết lập một mô hình quản lý giao thông hàng hải mới.

Theo IRNA, ông Gharibabadi nói rằng tuyến hàng hải mới này sẽ chỉ mang tính tạm thời, với thời gian áp dụng dự kiến từ hai đến bốn tháng.

Tehran khẳng định rằng bất kỳ việc mở lại eo biển Hormuz nào cũng phải đi kèm với việc Mỹ chấm dứt phong tỏa các cảng biển của Iran.

Theo các nguồn tin được hãng thông tấn AFP dẫn lại, Iran cũng dự định cấm các tàu của Mỹ và Israel đi qua eo biển Hormuz như một phần trong thỏa thuận với Oman.

Bên cạnh đó, Iran cho rằng các tàu đi qua eo biển Hormuz cần phải trả phí để được bảo đảm an toàn.

Trong khi đó, Oman không ủng hộ việc Iran đơn phương kiểm soát tuyến đường thủy này.

Tàu thuyền neo ở vùng biển ngoài khơi Dubai, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) do hoạt động hàng hải bị gián đoạn ở eo biển Hormuz, ngày 2/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Những trở ngại và hoài nghi

Theo các nguồn tin trong ngành được hãng tin Reuters trích dẫn vào ngày 5/8, kế hoạch giữa Iran và Oman nhằm trao cho Tehran quyền kiểm soát các tàu đi vào Vịnh Ba Tư qua eo biển Hormuz khó có thể triển khai trên thực tế, do các lệnh trừng phạt của Mỹ và các điều khoản hạn chế trong hợp đồng bảo hiểm hàng hải, đặc biệt liên quan đến việc thanh toán.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cảnh báo rằng bất kỳ thỏa thuận nào về việc mở lại eo biển Hormuz cũng chỉ nên được xem là một khoảng lặng mang tính chiến thuật, chứ chưa phải là một giải pháp lâu dài.

Chuyên gia an ninh Shukriya Bradost nhận định với DW hôm 7/8 rằng khoảng thời gian tạm lắng này có thể mang lại nhiều lợi ích hơn cho Washington so với Tehran.

Chuyên gia Bradost cho biết: “Mỹ có thể tận dụng khoảng thời gian này để tăng cường phối hợp với các đối tác trong khu vực, rà soát lại chiến lược quân sự và chuẩn bị những phương án mạnh mẽ hơn”.

Trong khi đó: “Iran sẽ vẫn phải đối mặt với sức ép kinh tế, những chia rẽ nội bộ cũng như các chi phí chính trị và an ninh ngày càng gia tăng”.

Bà Bradost nói thêm: “Nếu giai đoạn này chỉ đơn thuần là khoảng thời gian tạm lắng căng thẳng và Tehran không đạt được bất kỳ lợi ích chiến lược rõ ràng nào, thì thời gian sẽ mang lại lợi thế cho Mỹ nhiều hơn bất kỳ bên nào khác”.

Bất đồng căn bản về vai trò của Hormuz

Một số chuyên gia khác cho rằng vẫn tồn tại những bất đồng mang tính nền tảng liên quan đến cách thức quản lý eo biển Hormuz trong tương lai.

Ông Babak Dorbeiki, nhà phân tích chính trị có trụ sở tại London và từng là quan chức của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Iran, cho rằng Tehran và Washington đang theo đuổi hai mục tiêu hoàn toàn khác nhau.

Ông Dorbeiki nói với DW rằng: “Iran muốn kiểm soát các tàu đi vào eo biển, trong khi Mỹ muốn bảo đảm quyền tự do hàng hải hoàn toàn. Hai lập trường này rất khó dung hòa”.

Tàu của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tại lễ kỷ niệm Ngày Vịnh Persia quốc gia ở Vịnh Persia, gần Bushehr. Ảnh: THX/TTXVN

Hai cách nhìn khác nhau về vai trò của Iran tại Hormuz

Ông Alireza Salavati, nhà bình luận kinh tế – chính trị tại London, cho rằng cả Tehran và Washington đều có thể tuyên bố chiến thắng về mặt chiến thuật nếu đạt được một thỏa thuận.

Theo góc nhìn của Iran, bất kỳ sự đồng thuận nào cũng có thể được xem là một thành tựu.

Ông Salavati nói: “Chế độ không sụp đổ, năng lực tên lửa vẫn được duy trì, uranium làm giàu vẫn ở trong nước, và lần đầu tiên kể từ khi chiến tranh nổ ra, Iran đã củng cố được đòn bẩy của mình đối với tuyến hàng hải đi vào eo biển Hormuz”.

Theo ông Salavati, Tehran có thể tuyên bố trước dư luận trong nước rằng họ đã bảo vệ được lợi thế chiến lược của eo biển Hormuz, đồng thời Mỹ cũng có thể mô tả kết quả này là một thành công, bởi Washington sẽ đạt được một số điều như giảm áp lực từ giá năng lượng tăng cao; có thêm thời gian bổ sung kho dự trữ vũ khí và giảm sức ép đối với ngành công nghiệp quốc phòng; có cơ sở để tuyên bố giai đoạn giao tranh trực tiếp của cuộc chiến đã kết thúc.

Ông Salavati cũng nhận định rằng Iran khó có thể coi bất kỳ thỏa thuận nào là dấu chấm hết cho cuộc đối đầu rộng lớn hơn với Mỹ.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang chịu sức ép từ các thành viên trong chính đảng của mình tại Quốc hội nhằm sớm kết thúc cuộc xung đột trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới.

Cho đến nay, Oman vẫn chưa đưa ra bình luận công khai về thỏa thuận được cho là đã đạt được, trong khi Iran khẳng định các cuộc đàm phán này được tiến hành mà không có sự tham gia của Mỹ.