Iran sẽ củng cố quyền kiểm soát Hormuz nếu đạt thỏa thuận với Oman

Thỏa thuận – nếu đạt được – sẽ giải quyết vấn đề chính trị cấp bách nhất của Tổng thống Mỹ Trump: cho phép tàu thuyền giao thương trở lại, nhưng nó lại mang đến cho Iran đòn bẩy chiến lược quan trọng.

Tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz (Ảnh: Reuters).

Theo các quan chức, Iran và Oman đang tiến gần đến một thỏa thuận để mở lại giao thông hàng hải ở eo biển Hormuz. Nhưng nếu thỏa thuận này có hiệu lực, Mỹ có thể chịu thiệt rất lớn: đó là việc Tehran chính thức kiểm soát tuyến đường thủy quốc tế huyết mạch này.

Theo mô tả của các quan chức thân cận, theo nội dung thỏa thuận dự kiến, các tàu hướng vào Vùng Vịnh sẽ đi qua một kênh do Iran kiểm soát, gần bờ biển của nước này. Các tàu rời khỏi Vùng Vịnh sẽ đi qua một kênh gần Oman.

Các quan chức Iran cho biết, mặc dù sẽ không thu phí, thỏa thuận bao gồm “phí dịch vụ” để bù đắp tác động môi trường của hoạt động vận chuyển, an ninh cho các tàu chở hàng và tàu chở dầu, và chi phí nhân sự. Doanh thu dự kiến sẽ được chia đều giữa Iran và Oman, hai quan chức của Tehran cho biết.

Tuy nhiên, một quan chức Mỹ cho hay thông tin của Iran “không chính xác” và nói rằng bất kỳ tuyến đường tạm thời nào được thiết lập qua eo biển sẽ không cần sự chấp thuận hoặc cho phép của Tehran và sẽ không thu phí.

Đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump, thỏa thuận này, nếu được thực hiện, có thể giải quyết vấn đề chính trị cấp bách nhất của ông: cho phép tàu thuyền lưu thông trở lại.

Về phía mình, các quan chức Iran cho biết eo biển sẽ vẫn đóng cửa, bất chấp thỏa thuận nào, cho đến khi Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran ở Vùng Vịnh và cả hai quay trở lại kế hoạch 14 điểm được nêu trong bản ghi nhớ Islamabad (Pakistan).

Một số quan chức cho hay, Mỹ có thể giảm bớt áp lực thị trường hơn nữa nếu quyết định miễn trừ các lệnh trừng phạt đối với Iran để nước này có thể mua bán và vận chuyển dầu một cách hợp pháp.

Nhưng nếu cuối cùng Iran khẳng định quyền kiểm soát liên tục đối với tuyến đường thủy này, mở cửa Hormuz có thể khiến Mỹ phải trả giá đắt.

Các quan chức Iran tuyên bố đang nỗ lực đạt thỏa thuận này để kiểm soát Hormuz và do đó duy trì đòn bẩy chiến lược mà họ chưa từng có.

Tổng thống Trump hầu như không nói gì về thỏa thuận đang hình thành, vốn là một phần của việc nối lại đàm phán mà ông cho rằng đã dẫn đến việc “hủy bỏ cuộc tấn công mới quy mô lớn nhằm vào Iran vào cuối tuần trước”.

Eo biển Hormuz (Ảnh: Al Jazeera).

Thỏa thuận sẽ cho Iran và Oman 60 ngày để đàm phán về việc mở cửa eo biển, nhưng dự kiến ​​trong thời gian đó, Mỹ và Iran sẽ nối lại các cuộc thảo luận về tương lai của kho dự trữ 11 tấn uranium làm giàu của Tehran, bao gồm khoảng nửa tấn nhiên liệu hiện đang ở gần cấp độ chế tạo bom.

Washington yêu cầu nhiên liệu này phải được pha loãng và cuối cùng sẽ được vận chuyển đến Mỹ hoặc một quốc gia khác, nơi nó có thể được xử lý hoặc sử dụng trong các nhà máy điện hạt nhân.

Tổng thống Trump và Phó Tổng thống JD Vance đều từng tuyên bố tiến hành đàm phán một thỏa thuận trong vòng 60 ngày. Nhưng thời hạn đó sẽ hết hạn trong 2 tuần nữa, và các quan chức hiện thừa nhận rằng bất kỳ cuộc đàm phán nào cũng sẽ kéo dài đến tận mùa thu, và có thể còn hơn thế nữa.

Nhưng việc mở lại eo biển Hormuz là vấn đề rất quan trọng đối với ông Trump về mặt chính trị. Và vì vậy, bất chấp những tuyên bố của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, Nhà Trắng dường như đang chuẩn bị cho thế giới một kịch bản mở cửa trở lại tuyến đường thủy này, trong đó Iran kiểm soát giao thông hàng ngày.

“Các bạn sẽ biết thông tin trong hôm nay hoặc ngày mai”, ông Trump nói về thỏa thuận đang hình thành tại Nhà Trắng hôm 3/8.

Ông dự đoán eo biển Hormuz có thể được mở cửa “ngay ngày mai”, một tuyên bố mà nhà lãnh đạo này đã đưa ra nhiều lần trong vài tháng qua. “Giai đoạn đầu tiên là mở cửa eo biển. Giai đoạn thứ hai sẽ là phi hạt nhân hóa”, ông nói.

Còn nhiều hoài nghi

Tuy nhiên, bên trong Lầu Năm Góc, một số quan chức cấp cao dường như hoài nghi về thỏa thuận Oman-Iran đang nổi lên.

Một số người cho rằng, nếu thỏa thuận này đạt được thì đồng nghĩa với việc Iran chiến thắng. Một số quan chức lưu ý rằng trên tuyến đường từ Vùng Vịnh qua eo biển đi qua Oman, vẫn còn rất nhiều thủy lôi đến nỗi các tàu cần phải phối hợp với Iran để di chuyển an toàn.

Một số quan chức Iran thậm chí còn bày tỏ sự hoài nghi về việc liệu thỏa thuận có hoạt động như dự định và loại bỏ nguy cơ một làn sóng tấn công khác từ phía Mỹ hay không.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã hướng dẫn các tàu thuyền đi qua tuyến đường đó, nhưng cũng đang đối mặt với mối đe dọa tên lửa từ Iran.

Trong 2 tuần qua, Tổng thống Trump đã hai lần hủy bỏ kế hoạch của Đô đốc Brad Cooper, người đứng đầu CENTCOM, về một cuộc oanh tạc ngắn, dữ dội vào các địa điểm của Iran và các mục tiêu quân sự khác.

Nhưng ông Trump không giấu giếm mong muốn của mình là mở lại giao thông qua eo biển, ngay cả khi điều đó có nghĩa là phải áp dụng một số loại phí và một mức độ kiểm soát nhất định của Iran.

Ông Mahdi Mohammadi, cố vấn cấp cao của nhà đàm phán chính của Iran, nói rằng Iran và Oman đã đàm phán để tìm ra giải pháp quản lý eo biển. Ông nói rằng các cuộc đàm phán này tách biệt với cuộc chiến với Mỹ.

Chuyên gia Ali Vaez, phó giám đốc chương trình Trung Đông của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, cho biết Iran kiên quyết giữ vững ảnh hưởng của mình đối với eo biển vì họ coi đó là thành tựu duy nhất từ ​​cuộc chiến và thỏa thuận với Oman sẽ giúp Iran có vị thế tốt hơn.

“Bất kỳ giải pháp nào để Iran vẫn kiểm soát eo biển sẽ rất khó thuyết phục ông Trump, nhưng cũng không có giải pháp quân sự nào để loại bỏ vai trò kiểm soát của Iran đối với eo biển”, ông Vaez nói.

“Các lựa chọn của ông Trump là giữa một cuộc chiến không thể thắng và một nền hòa bình khó chấp nhận”, chuyên gia trên nhận định.