Tại sao sống ở vùng hạ lưu sông băng đang trở thành mối hiểm họa chết người?

Sống dưới bóng những ngọn núi cao phủ băng ngoạn mục nhất thế giới từ lâu đã tiềm ẩn nhiều nguy hiểm.

Khu vực xảy ra lũ quét và sạt lở ở Nepal. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Mỹ ngày 28/8, trận lũ quét tàn khốc ở khu vực biên giới Nepal – Trung Quốc cho thấy cuộc sống của hàng triệu người trên thế giới sinh sống ở vùng hạ lưu những đỉnh núi này đang trở nên khó lường và nguy hiểm chết người hơn.

Còn quá sớm để xác định biến đổi khí hậu đã đóng vai trò như thế nào trong trận lũ thảm khốc đó, nhưng điều rõ ràng là các vùng núi đang thay đổi nhanh chóng khi nhiệt độ gia tăng, khiến các sông băng tan chảy và các sườn núi mất ổn định, dẫn đến những thảm họa phức tạp, xảy ra liên tiếp.

Nepal có những đỉnh núi cao chót vót, lởm chởm, các sườn núi dốc đứng trải xuống những thung lũng hẹp, nơi những dòng sông dữ dội chảy qua. Cảnh quan tuyệt đẹp thu hút đông đảo du khách, nhưng cũng ẩn chứa nhiều hiểm họa.

Nằm giữa dãy Himalaya đang nóng lên nhanh chóng, Nepal từ lâu là một trong những điểm nóng về lũ lụt và lở đất. Tuy nhiên, nhà phân tích về tầng băng quyển Prashant Baral thuộc Trung tâm Quốc tế Phát triển Núi, cho biết những gì xảy ra ngày 26/8 có quy mô lớn hơn đáng kể so với những gì chúng ta từng chứng kiến trong thời gian gần đây.

Theo phân tích ảnh vệ tinh, khối sông băng khổng lồ rộng khoảng 610 m đã tách khỏi núi Langtang Lirung ở miền Bắc Nepal, kéo theo vụ lở đất. Khối hỗn hợp chết người gồm băng, nước, đá, trầm tích và những tảng đá có kích thước bằng ô tô đã lao xuống 2.134 m, tạo ra chấn động mạnh đến mức ban đầu bị nhầm là động đất.

Dòng nước dữ dội này được một số người mô tả là “bê tông lỏng”, cuồn cuộn qua những hẻm núi hẹp, cuốn phăng nhà cửa, các tòa nhà, nhà máy điện, cầu và đường sá. Hàng trăm người đã thiệt mạng và cả nghìn người khác vẫn mất tích.

Sự kiện này đặc biệt nghiêm trọng về mức độ tàn phá và sẽ cần thời gian để xác định chính xác các nguyên nhân, nhưng kiểu lũ lụt chết người này chính là điều các nhà khoa học cảnh báo sẽ xảy ra thường xuyên hơn khi con người làm Trái Đất nóng lên do đốt nhiên liệu hóa thạch.

Nhà địa chất học Dan Shugar tại Đại học Calgary (Canada) nhận định: “Dù có thể gắn sự kiện cụ thể này với biến đổi khí hậu hay không, nhưng đây chính là điều chúng ta dự báo sẽ xảy ra. Đây chính là thực tế của biến đổi khí hậu”.

Những tác động sẽ không chỉ giới hạn ở Nepal. Trên những vùng núi cao, băng giá đóng vai trò tối quan trọng, nhưng đang biến mất nhanh chóng. Dự báo có tới một nửa trong số hơn 200.000 sông băng trên núi (những dòng sông băng khổng lồ, di chuyển chậm chạp và len qua các đỉnh núi trên khắp thế giới) sẽ biến mất vào cuối thế kỷ này, ngay cả khi các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng được thực hiện.

Theo nghiên cứu gần đây của Trung tâm Quốc tế Phát triển Núi, tốc độ mất băng tại các sông băng trên toàn khu vực Hindu Kush – Himalaya đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000.

Nhà khoa học khí hậu Ella Gilbert thuộc Cơ quan Khảo sát Nam Cực (Anh) cho biết, khi các sông băng thu nhỏ, chúng có thể trở nên mất ổn định hơn và có thể xảy ra những vụ sụp đổ đột ngột.

Băng cũng giúp giữ cho các ngọn núi ổn định dưới dạng tầng đất đóng băng vĩnh cửu (hỗn hợp đất, đá, trầm tích và băng). Nhà địa lý tự nhiên Richard Waller thuộc Đại học Keele ở Anh ví von: “Hãy hình dung những vùng núi cao như thế này là đá nền bị nứt vỡ, được kết dính với nhau bằng các khe nứt chứa đầy băng”.

Khi nhiệt độ tăng, băng tan, tầng đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy và địa hình biến đổi. Những khối núi khổng lồ có thể mất ổn định và sụp đổ.

Các hồ băng, hình thành khi sông băng tan chảy, là một mối nguy hiểm khác. Chúng có thể chứa đầy nước đến mức vỡ bờ, khiến nước và các mảnh vụn đổ xuống những sườn núi dốc. Một vụ vỡ hồ băng đã gây ra lũ lụt tại khu vực tương tự ở Nepal vào tháng 7/2025, khiến ít nhất 11 người thiệt mạng.

Ngoài ra còn có mưa, vốn đang trở nên dữ dội hơn khi Trái Đất nóng lên. Lượng mưa cực đoan ngày càng trút xuống các vùng núi dưới dạng mưa thay vì tuyết, làm gia tăng nguy cơ lở đất và xói mòn đất.

Nepal có thể là quốc gia đặc biệt dễ bị tổn thương, nhưng đây là vấn đề mang tính toàn cầu. Bất kỳ khu vực núi cao nào có sông băng và tầng đất đóng băng vĩnh cửu đều có nguy cơ, từ dãy Alps ở châu Âu đến dãy Andes ở Nam Mỹ.

Tại Mỹ, sông băng Mendenhall nằm trên thủ phủ Juneau của bang Alaska đổ nước vào hồ Suicide Basin, nơi thường xuyên vỡ bờ, khiến nước lũ cuồn cuộn xuôi dòng về phía thành phố và cuốn trôi nhà cửa.

Năm 2025, làng Blatten của Thụy Sĩ đã hoàn toàn bị chôn vùi sau khi một sông băng sụp đổ, khiến hàng triệu tấn băng và đá đổ xuống sườn núi. Các nhà khoa học cho rằng sự việc có thể liên quan đến tình trạng tan tầng đất đóng băng vĩnh cửu, khiến đá đổ xuống sông băng và làm nó mất ổn định.

Các hệ thống cảnh báo sớm ngày càng đóng vai trò quan trọng. Giáo sư khí tượng học và biến đổi khí hậu Hannah Cloke thuộc Đại học Reading (Anh) cho rằng các hệ thống cảnh báo của Nepal có thể đã cứu sống nhiều người ở vùng hạ lưu. Tuy nhiên, ở vùng núi cao, thường có rất ít thời gian từ khi sự kiện kích hoạt xảy ra đến khi tác động xảy ra, khiến việc cảnh báo trở nên đặc biệt khó khăn.

Một nhà khoa học ước tính dòng lũ tại khu vực biên giới Nepal – Trung Quốc đã lao xuống gần 22,5 km đầu tiên với tốc độ 193 km/giờ.

Xác định trước sông băng nào ở Nepal có nguy cơ sụp đổ là vô cùng khó khăn. Công việc giám sát chặt chẽ từng sông băng trong số khoảng 3.000 sông băng của Nepal sẽ là thách thức cực kỳ lớn.

Tuy nhiên, vẫn có hy vọng nhờ những hệ thống vệ tinh mới, có thể trở thành bước đột phá đối với Nepal và các quốc gia khác. Đây có thể là bước đi quan trọng trong bối cảnh những vùng núi băng giá hùng vĩ của Trái Đất tiếp tục thu hút con người tìm đến, khiến họ trực tiếp nằm trên đường đi của những hiểm họa ngày càng chết chóc và khó lường mà các ngọn núi này có thể gây ra khi thế giới tiếp tục nóng lên.