Tác nghiệp trong tình huống bất thường: Áp lực và bản lĩnh

Trong một thế giới ngày càng phải đối mặt với những tình huống bất thường và khẩn cấp như thiên tai, thảm họa hay xung đột, thông tin trở thành một phần không thể thiếu của quá trình ứng phó.

Ông Enes Canli, Phó Trưởng ban Tin tức Trung Đông của AA chia sẻ về những nguyên tắc đối với phóng viên khi tác nghiệp tại các điểm nóng, vùng chiến sự.

Trong những thời khắc đó, việc truyền tải thông tin kịp thời, chính xác, không chỉ đem lại cho công chúng một bức tranh đầy đủ về sự thật mà còn có thể hỗ trợ trực tiếp cho các hoạt động cứu hộ, cứu trợ. Tuy nhiên, trong môi trường số, việc quản lý và truyền tải thông tin trong những tình huống như vậy lại đang đặt ra những yêu cầu mới, cấp thiết hơn đối với báo chí.

Gần đây, nhiều thảm họa thiên nhiên cho thấy thông tin giả có thể lan truyền nhanh và gây hậu quả thực tế. Sau sạt lở sông băng Chhochen Khola tại Nepal tháng 8 vừa qua, nhiều hình ảnh, video dựa trên công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc lấy từ thảm họa khác bị gán cho sự kiện này. Sau vụ xả súng tại Bondi (Australia) tháng 12/2025 và bão Melissa ở Caribe cuối tháng 10/2025, các hình ảnh, video giả cũng nhanh chóng lan truyền. Tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2023, tin đồn đập Yarseli có nguy cơ vỡ sau động đất đã khiến người dân hoảng loạn, sơ tán và ảnh hưởng hoạt động cứu hộ.

Những minh chứng trên cho thấy sự lan rộng của thông tin giả đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với nhà báo là làm thế nào vừa đưa tin nhanh chóng, kịp thời, vừa kiểm chứng và xác minh tính xác thực của thông tin, tránh rơi vào “bẫy” tin giả. Tại chương trình tập huấn dành cho nhà báo diễn ra ở thủ đô Ankara, ông Buğra Aydın – Phó Chủ tịch Cơ quan hợp tác và điều phối Thổ Nhĩ Kỳ (TIKA), cho rằng “sự thật đôi khi ẩn mình sau những điều kiện khắc nghiệt”, đòi hỏi người làm báo phải giữ được sự công tâm và bản lĩnh nghề nghiệp để tìm ra và phản ánh đúng sự thật.

Trao đổi với phóng viên của Hãng thông tấn Anadolu (AA) cùng nhóm phóng viên đến từ Đông Nam Á và châu Đại Dương trong chương trình tập huấn tại Ankara, ông Hasan Ay – Trưởng Ban Tin tức Thổ Nhĩ Kỳ của AA, nhận định trong tình huống bất thường như chiến tranh, động đất, thiên tai và sơ tán, phóng viên có thể phải kiểm chứng các thông tin, hình ảnh, video và cả những tuyên bố chính thức, thay vì mặc nhiên coi đó là sự thật. Khi hàng trăm nghìn người có thể đang dựa vào nguồn tin của báo chí để biết tình hình người thân, một thông tin sai có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Ông nhấn mạnh: “Phóng viên tại hiện trường được ví như ‘mắt, tai, tay và chân’ của tòa soạn, vì vậy tính chính xác của thông tin là nguyên tắc cốt lõi”.

Trao đổi về cách ứng phó các tình huống bất thường khi tác nghiệp, ông Hasan Ay cho rằng ngoài kỹ năng viết bài, phóng viên khi được giao nhiệm vụ tại hiện trường cần nhanh chóng tìm hiểu địa bàn, tình hình và xây dựng các mối liên hệ với địa phương. Những mối quan hệ này rất hữu ích khi xử lý tin tức trong khủng hoảng cũng như quyết định khả năng phóng viên có thể tiếp cận hiện trường. Trả lời câu hỏi làm thế nào để đưa tin nhanh mà không đánh đổi độ chính xác, ông cho rằng, trong khủng hoảng, càng nhiều áp lực thì càng phải giữ vững nguyên tắc: chuẩn bị kỹ, kiểm chứng thông tin, không bị thao túng, không chạy theo tốc độ đưa tin, bảo đảm an toàn và luôn giữ sự đồng cảm với những người đang chịu ảnh hưởng. Ông kết luận: “Tin tức nhanh rất quan trọng nhưng không chính xác thì không phải là tin tức. Đừng để lời nói dối đi vòng quanh thế giới”.

Phóng viên Việt Nam và các nước tham gia Khóa tập huấn kỹ năng tác nghiệp tại điểm nóng và vùng chiến sự tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Thảo luận về áp lực và bản lĩnh khi tác nghiệp trong tình huống bất thường, ông Enes Canli, Phó Trưởng ban Tin tức Trung Đông của AA, cho rằng nhiệm vụ của nhà báo không chỉ là “sống sót qua khủng hoảng mà còn là bảo vệ sự chính xác, sự thật và phẩm giá con người khi mọi thứ xung quanh rơi vào hỗn loạn”.

Chia sẻ kinh nghiệm tác nghiệp tại các tình huống khẩn cấp, nhà báo Tee Jey của tờ The Malaysia Press cho biết anh đã từng tin rằng một video lan truyền rộng trên mạng xã hội ghi lại một cuộc khủng hoảng đang diễn ra, nhưng sau đó phát hiện đây thực chất là hình ảnh của một sự việc xảy ra từ 2 năm trước. Trải nghiệm này cho thấy không thể xem nhẹ việc kiểm chứng hình ảnh, nhất là trong môi trường kỹ thuật số hiện nay. Về xử lý tin nóng (breaking news), anh Tee Jey cho biết bản thân luôn “ưu tiên tính chính xác thay vì tốc độ”, kiểm chứng nguồn gốc, xác minh tính chân thực của hình ảnh/video và đảm bảo có ít nhất 2 nguồn tin độc lập xác nhận trước khi đăng tải.

Cùng quan điểm, nhà báo Souphaksone Silaphet từ Đài truyền hình quốc gia Lào, cho biết anh thường kiểm tra nguồn tin và đối chiếu với các nguồn khác (ưu tiên các kênh chính thống) để đảm bảo tính xác thực trước khi chia sẻ hoặc đưa tin. Ngoài ra, nhà báo Souphaksone Silaphet đề cao đạo đức nghề nghiệp, chẳng hạn như không đăng tải những hình ảnh quá trần trụi hoặc gây sốc trong khủng hoảng.

Đề cập đến thách thức lớn nhất khi xác minh thông tin trên mạng xã hội, đa số ý kiến cho rằng việc đối phó với các video và hình ảnh giả mạo do AI tạo ra, các tài khoản giả mạo tự động, cùng các thuật toán khiến tin tức sai lệch lan truyền quá nhanh. Sự phát triển của công nghệ AI đang khiến việc xác minh thông tin trở nên phức tạp hơn. Những hình ảnh, video hoặc âm thanh được tạo bằng AI ngày càng giống thực, trong khi nội dung có thật cũng có thể bị chỉnh sửa, đưa ra khỏi bối cảnh ban đầu hoặc gắn với một sự kiện khác. Vì vậy, việc kiểm chứng không còn đơn thuần là xác định một nội dung có thật hay không, mà đòi hỏi nhà báo phải truy tìm nguồn gốc, kiểm tra thời gian, địa điểm, đối chiếu với các nguồn độc lập và xác định nội dung có đúng với bối cảnh được mô tả hay không. Trong môi trường thông tin ngày càng nhanh và phức tạp, những kỹ năng này trở thành một phần quan trọng của nghiệp vụ báo chí. Về vấn đề này, ông Hasan Ay cho rằng dù trong hoàn cảnh bình thường hay khẩn cấp, thông tin, hình ảnh và video đều phải được kiểm chứng và phản ánh đúng sự thật.

Một nghiên cứu mà Viện Reuters về Nghiên cứu Báo chí thuộc Đại học Oxford (Anh) công bố ngày 15/9 vừa qua cho thấy, dù cách công chúng tiếp cận và định nghĩa tin tức đang thay đổi, một yếu tố cốt lõi hay nền tảng của tin tức vẫn không thay đổi. Đó là tin tức phải dựa trên những sự kiện có thật và thông tin chính xác, có thể kiểm chứng. Nghiên cứu thực hiện tại 6 quốc gia cũng cho thấy nguồn cung cấp thông tin vẫn là một yếu tố quan trọng trong việc xác định đâu là tin tức. Thông tin từ truyền hình, phát thanh, báo in và các trang web chuyên về tin tức được công chúng nhận diện là tin tức với tỷ lệ cao hơn đáng kể so với thông tin xuất hiện trên mạng xã hội, podcast hoặc các giao diện AI.

Như vậy, khi môi trường thông tin thay đổi, nguồn và hình thức tin tức ngày càng đa dạng, công chúng cũng phải tự đánh giá nhiều hơn trước khi tiếp nhận. Tuy nhiên, những tiêu chuẩn cốt lõi của tin tức vẫn không thay đổi: tính chính xác và khả năng kiểm chứng. Trong bối cảnh đó, vai trò xác minh của báo chí chuyên nghiệp càng trở nên quan trọng, không chỉ để cung cấp thông tin nhanh chóng mà còn giúp công chúng phân biệt giữa thông tin đáng tin cậy và những nội dung chưa được xác thực.