Suy tuyến thượng thận cấp do thuốc: Cấp cứu nội tiết đe dọa tính mạng

Suy tuyến thượng thận cấp do thuốc là một cấp cứu nội tiết nguy hiểm, có thể khiến người bệnh nhanh chóng rơi vào sốc, suy đa tạng và tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Phần lớn trường hợp liên quan đến việc sử dụng glucocorticoid kéo dài hoặc ngừng thuốc đột ngột không đúng cách.

1. Người bệnh rơi vào sốc chỉ sau vài phút nhập viện

Mới đây, Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai đã tiếp nhận bênh nhân suy tuyến thượng thận do sử dụng kéo dài thuốc giảm đau có chứa glucocorticoid. Khi nhập viện, người bệnh chỉ có biểu hiện mệt nhiều và buồn nôn, tình trạng ban đầu chưa gợi ý diễn biến quá nguy kịch.

Tuy nhiên, chỉ vài phút sau khi nhập viện, người bệnh đột ngột kích thích, ý thức lơ mơ, mạch rất yếu, huyết áp không đo được, suy hô hấp và nhanh chóng rơi vào tình trạng sốc. Ê-kíp trực lập tức xử trí theo phác đồ cấp cứu cơn suy thượng thận cấp, gồm hồi sức tuần hoàn, truyền dịch, hỗ trợ hô hấp, sử dụng glucocorticoid đường tĩnh mạch và điều chỉnh các rối loạn chuyển hóa. Sau khoảng 20 phút cấp cứu tích cực, huyết áp của người bệnh dần ổn định, ý thức cải thiện và vượt qua giai đoạn nguy kịch.

Những dấu hiệu này cho thấy suy tuyến thượng thận cấp có thể diễn biến rất nhanh. Người bệnh ban đầu chỉ có biểu hiện mệt mỏi, buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc chóng mặt nhưng trong thời gian ngắn có thể tiến triển thành tụt huyết áp nặng, rối loạn ý thức, suy hô hấp và sốc.

Suy tuyến thượng thận cấp xảy ra khi cơ thể đột ngột không còn đủ cortisol – hormone đóng vai trò duy trì huyết áp, đường huyết, cân bằng nước – điện giải và giúp cơ thể đáp ứng với các tình trạng stress. Khi thiếu hụt cortisol, đặc biệt trong bối cảnh nhiễm trùng, sốt cao, mất nước, nôn nhiều, chấn thương hoặc phẫu thuật, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào sốc, hạ đường huyết, hạ natri máu, suy đa cơ quan và tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.

Đây là một cấp cứu nội tiết tối khẩn cấp, đòi hỏi phải được xử trí ngay bằng hồi sức tuần hoàn, truyền dịch, hỗ trợ hô hấp, sử dụng glucocorticoid đường tĩnh mạch và điều chỉnh các rối loạn chuyển hóa. Việc chẩn đoán sớm và điều trị đúng phác đồ có ý nghĩa quyết định trong việc cứu sống người bệnh.

Việc tiêm corticoid nhiều lần hoặc sử dụng đồng thời nhiều chế phẩm chứa glucocorticoid cũng có thể làm tăng nguy cơ suy tuyến thượng thận.

2. Vì sao glucocorticoid có thể gây suy tuyến thượng thận cấp?

Nguyên nhân thường gặp của suy tuyến thượng thận cấp do thuốc là suy tuyến thượng thận thứ phát sau thời gian sử dụng glucocorticoid kéo dài. Khi cơ thể liên tục được cung cấp glucocorticoid từ bên ngoài, trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận bị ức chế, làm giảm hoặc ngừng sản xuất cortisol nội sinh.

Nếu người bệnh tự ý ngừng thuốc đột ngột hoặc gặp tình trạng stress cấp tính khi chức năng tuyến thượng thận chưa hồi phục, cơ thể sẽ không thể sản xuất đủ cortisol để đáp ứng nhu cầu, từ đó khởi phát cơn suy tuyến thượng thận cấp.

Trong thực hành lâm sàng, nhiều trường hợp liên quan đến việc sử dụng kéo dài các thuốc giảm đau xương khớp, thuốc viên hoàn, thuốc bột, thuốc tán hoặc các chế phẩm được quảng cáo là “đông y gia truyền”, “thuốc gia truyền”, “không hại dạ dày” nhưng thực tế có pha trộn glucocorticoid mà người sử dụng không hề biết.

Bên cạnh đó, việc tiêm corticoid nhiều lần hoặc sử dụng đồng thời nhiều chế phẩm chứa glucocorticoid cũng có thể làm tăng nguy cơ ức chế trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận. Đối với thuốc hít điều trị hen, thuốc xịt mũi hoặc thuốc bôi chứa corticoid, nếu được sử dụng đúng chỉ định, đúng liều và có sự theo dõi của bác sĩ thì nhìn chung an toàn. Tuy nhiên, nguy cơ vẫn có thể tăng lên khi dùng liều cao, kéo dài hoặc phối hợp nhiều nguồn glucocorticoid khác nhau.

3. Không tự ý ngừng thuốc glucocorticoid

Khi đã được chẩn đoán suy tuyến thượng thận do thuốc, mục tiêu điều trị là bổ sung hormone thay thế với liều sinh lý phù hợp, sau đó giảm liều từ từ theo kế hoạch dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa để chức năng tuyến thượng thận có thời gian phục hồi. Người bệnh tuyệt đối không tự ý tăng, giảm hoặc ngừng glucocorticoid.

Ngoài điều trị duy trì, người bệnh cần được hướng dẫn nguyên tắc điều chỉnh “liều stress” trong các tình huống như sốt cao, nhiễm trùng, nôn nhiều, tiêu chảy, phẫu thuật hoặc mắc bệnh cấp tính. Đây là thời điểm nhu cầu cortisol của cơ thể tăng cao và cũng là lúc cơn suy thượng thận cấp dễ xảy ra nhất nếu không được bổ sung hormone kịp thời.

Glucocorticoid là nhóm thuốc có vai trò quan trọng trong điều trị nhiều bệnh lý như hen phế quản, bệnh tự miễn, dị ứng nặng, bệnh da liễu, bệnh khớp và nhiều tình trạng viêm khác. Do đó, người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc vì lo ngại tác dụng phụ, nhưng cũng không được tự ý mua hoặc sử dụng kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Các bác sĩ khuyến cáo người dân không sử dụng các chế phẩm không rõ thành phần hoặc tự ý dùng thuốc uống, thuốc tiêm, thuốc bôi, thuốc nhỏ mắt hay thuốc xịt chứa glucocorticoid trong thời gian dài. Với những người phải điều trị glucocorticoid kéo dài, việc giảm liều cần được thực hiện từ từ theo hướng dẫn của bác sĩ nhằm hạn chế nguy cơ suy tuyến thượng thận và phòng ngừa cơn suy thượng thận cấp.