Robot đã bắt đầu đi làm: Ai sẽ là người mất việc đầu tiên?

Khi Digit bắt đầu làm việc và được tính chi phí như một nhân công thực thụ, bài toán lao động không còn như cũ.

Trong cuộc cạnh tranh giữa con người và máy móc, những công việc lặp lại, dễ thay thế đang đứng trước nguy cơ biến mất đầu tiên.

Robot hình người Digit của họ đã di chuyển hơn 100.000 thùng hàng trong hoạt động thương mại tại cơ sở của GXO Logistics ở Flowery Branch, Georgia. Hình ảnh: Agility

Sự xuất hiện của Digit trong các nhà kho và dây chuyền vận hành không còn là thử nghiệm công nghệ đơn thuần. Khi robot bắt đầu được “tính lương” như một nhân sự thực thụ, thị trường lao động cũng bước vào một giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc, nơi câu hỏi không còn là có thay thế hay không, mà là thay thế nhanh đến mức nào và bắt đầu từ đâu.

Robot Digit là sản phẩm do công ty công nghệ Mỹ Agility Robotics phát triển, thuộc thế hệ robot hình người được thiết kế để làm việc trực tiếp trong môi trường của con người như nhà kho và nhà máy. Khác với phần lớn robot vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm, Digit đã được triển khai thương mại tại hệ thống kho vận của GXO Logistics – một trong những tập đoàn logistics lớn nhất thế giới.

Cụ thể, Digit đang làm việc tại trung tâm logistics do GXO vận hành cho thương hiệu thời trang Spanx ở bang Georgia (Mỹ). Tại đây, robot đảm nhiệm các công việc lặp lại như di chuyển các thùng hàng (tote) từ robot tự hành sang băng chuyền, xếp dỡ hàng hóa giữa các công đoạn trong kho.

Đây được xem là lần đầu tiên robot hình người được triển khai chính thức trong môi trường sản xuất – vận hành thực, theo mô hình dịch vụ (Robot-as-a-Service), thay vì chỉ dừng ở thử nghiệm.

Sau giai đoạn thử nghiệm từ năm 2023, GXO và Agility Robotics đã ký hợp đồng dài hạn để mở rộng việc sử dụng Digit trong hoạt động logistics. Robot này đã đạt cột mốc xử lý hơn 100.000 kiện hàng trong môi trường thực, cho thấy khả năng vận hành ổn định ở quy mô công nghiệp.

Việc Digit “đi làm” không chỉ nhằm thay thế lao động ở các khâu nặng nhọc, mà còn được định hướng như một công cụ hỗ trợ, giúp giảm tải cho con người và tối ưu hiệu suất vận hành trong bối cảnh ngành logistics đang thiếu hụt nhân lực toàn cầu.

Robot Digit: Khi robot bắt đầu “có bảng lương”

Khác với thế hệ robot công nghiệp đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu lớn, Digit đang được triển khai theo mô hình dịch vụ tức là doanh nghiệp có thể “thuê” robot để vận hành như một nhân công. Theo các ước tính trong ngành, chi phí cho một robot Digit vào khoảng 10-15 USD mỗi giờ, tương đương 80.000-120.000 USD mỗi năm nếu hoạt động liên tục.

Con số này, thoạt nhìn, chưa hẳn thấp hơn chi phí lao động tại các thị trường phát triển. Tuy nhiên, bài toán không nằm ở chi phí danh nghĩa, mà ở hiệu suất thực tế. Robot không nghỉ ca, không phát sinh chi phí bảo hiểm, không chịu áp lực thể chất và duy trì độ chính xác ổn định trong suốt chu kỳ vận hành. Khi quy đổi theo năng suất trên mỗi giờ làm việc thực, Digit có thể thay thế nhiều hơn một lao động đơn lẻ và đó chính là điểm khiến doanh nghiệp bắt đầu cân nhắc nghiêm túc.

GXO đang tiến hành thử nghiệm tiên phong trong ngành về robot lấy con người làm trung tâm. Hình ảnh: Agility

Robot Digit và bài toán thay thế lao động trong kho vận

Những gì Digit đang làm trong các nhà kho: từ nhặt, đặt hàng hóa đến vận chuyển và đưa hàng lên băng chuyền. Đây đều là các công đoạn có mức độ lặp lại cao và dễ chuẩn hóa. Đây cũng chính là nhóm công việc dễ bị tự động hóa nhất trong bất kỳ cuộc cách mạng công nghệ nào.

Trong điều kiện vận hành liên tục, một robot như Digit có thể đảm đương khối lượng công việc tương đương nhiều ca lao động. Điều này khiến cấu trúc chi phí thay đổi theo hướng bất lợi cho lao động phổ thông: doanh nghiệp không chỉ tiết kiệm chi phí dài hạn mà còn giảm đáng kể rủi ro gián đoạn do thiếu nhân lực, một vấn đề từng trở nên nghiêm trọng trong các chuỗi cung ứng toàn cầu những năm gần đây.

Tuy nhiên, tác động lớn nhất của Digit chưa nằm ở hiện tại, mà ở tương lai gần. Khi chi phí robot tiếp tục giảm và năng lực xử lý nhờ trí tuệ nhân tạo được cải thiện, thị trường sẽ chạm tới một “điểm bùng phát” nơi robot trở nên rẻ hơn lao động phổ thông một cách rõ rệt.

Lịch sử tự động hóa đã nhiều lần chứng minh: khi vượt qua ngưỡng chi phí này, sự thay thế không diễn ra từ từ mà tăng tốc rất nhanh. Doanh nghiệp, về bản chất, sẽ luôn lựa chọn phương án tối ưu hơn về kinh tế. Và khi robot trở thành lựa chọn đó, quá trình chuyển đổi sẽ mang tính hệ thống, không còn là thử nghiệm cục bộ.

Nhóm lao động chịu tác động đầu tiên và sự tái cấu trúc thị trường lao động

Trong bức tranh này, nhóm chịu ảnh hưởng sớm nhất gần như đã được xác định: Lao động phổ thông trong các lĩnh vực kho vận, sản xuất và những công việc mang tính lặp lại cao. Đây là những vị trí mà giá trị gia tăng chủ yếu nằm ở sức lao động, thay vì kỹ năng phức tạp hay khả năng ra quyết định.

Ngược lại, các công việc đòi hỏi tư duy, sáng tạo hoặc tương tác xã hội vẫn giữ được “vùng an toàn” tương đối trong ngắn hạn. Điều này tạo ra một sự phân hóa rõ rệt trong thị trường lao động, khi khoảng cách giữa các nhóm kỹ năng ngày càng bị kéo giãn.

Dù vậy, nhìn nhận robot chỉ dưới góc độ “lấy đi việc làm” là chưa đầy đủ. Mỗi làn sóng công nghệ đều đi kèm với việc hình thành những vai trò mới. Sự hiện diện của robot kéo theo nhu cầu về kỹ sư vận hành, chuyên gia tự động hóa, nhân sự quản lý hệ thống và những vị trí liên quan đến tối ưu quy trình.

Vấn đề cốt lõi nằm ở tốc độ chuyển đổi. Những việc làm mới đòi hỏi kỹ năng cao hơn, trong khi những người bị thay thế lại thường thuộc nhóm ít có khả năng thích nghi nhanh. Khoảng trễ này, nếu không được xử lý bằng đào tạo và chính sách phù hợp, có thể dẫn tới những xáo trộn đáng kể về xã hội.

Sự hiện diện của Digit cho thấy một thay đổi mang tính bản chất: Robot không còn là biểu tượng công nghệ, mà đã trở thành một biến số trong bài toán tài chính. Khi được đặt lên bàn cân với chi phí lao động, robot buộc thị trường phải vận hành theo logic thuần túy của hiệu quả.

Và trong logic đó, lựa chọn luôn nghiêng về phía tối ưu hơn.

Câu trả lời, vì thế, không còn mang tính dự báo mà đã dần trở nên rõ ràng. Đó là những người làm các công việc lặp lại, dễ chuẩn hóa và không đòi hỏi nâng cấp kỹ năng liên tục. Nhưng sâu xa hơn, đó là những người không kịp thích nghi với tốc độ thay đổi của công nghệ.

Trong kỷ nguyên robot, lợi thế không còn thuộc về người làm việc chăm chỉ nhất, mà thuộc về người hiểu được cách công nghệ vận hành và biết cách đứng cùng phía với nó, thay vì ở phía đối diện.