Nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn: “Không thể dạy học sinh bằng cách nhìn có sẵn rồi yêu cầu các em có cách nhìn riêng”

Không quá bận tâm đến việc Steve Jobs xuất hiện trong đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026, nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn quan tâm nhiều hơn đến cách xã hội nhìn nhận cách học sinh đang học Văn và vai trò thực sự của môn học này.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT mỗi năm luôn là sự kiện giáo dục nhận được nhiều sự quan tâm của xã hội và môn Ngữ văn thường là môn học tạo ra nhiều cuộc thảo luận nhất sau mỗi mùa thi. Năm 2026 cũng không ngoại lệ khi đề thi môn Ngữ văn tiếp tục trở thành chủ đề được bàn luận sôi nổi trên các diễn đàn giáo dục và mạng xã hội.

Tâm điểm chú ý năm nay đến từ câu hỏi nghị luận xã hội liên quan đến việc làm thế nào để có những “Steve Jobs Việt Nam”. Nhiều ý kiến cho rằng đây là cách đặt vấn đề mở, gợi cho học sinh suy nghĩ về khát vọng sáng tạo, đổi mới và đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

Bên cạnh đó, cũng xuất hiện những băn khoăn xoay quanh cách lựa chọn dẫn liệu và cách đặt câu hỏi, từ việc ngữ liệu nhắc đến nhiều tỷ phú công nghệ nổi tiếng nhưng câu hỏi lại tập trung vào Steve Jobs, cho đến những tranh luận rộng hơn về hình mẫu thành công, tư duy hội nhập hay cách giáo dục khuyến khích học sinh phát triển bản sắc riêng.

Đề Ngữ Văn thi tốt nghiệp THPT năm 2026

Từng đạt giải Nhất học sinh giỏi Văn quốc gia năm 1987, tốt nghiệp Thạc sĩ Báo chí Quốc tế tại Matxcơva (Nga), nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn là đã có nhiều năm theo dõi những tranh luận xoay quanh đời sống văn chương và giáo dục.

Giữa nhiều luồng ý kiến khác nhau, ông Nguyễn Thanh Sơn cho rằng điều đáng quan tâm nhất không nằm ở việc đúng sai của một nhân vật cụ thể, mà ở cách chúng ta đang nhìn nhận việc học Văn, mục tiêu mà môn học này cần hướng tới trong chương trình phổ thông.

Nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn

Điều đáng bàn không nằm ở Steve Jobs

Nhận xét về đề thi Ngữ văn năm nay, nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn cho rằng nhiều tranh luận đang tập trung quá nhiều vào chi tiết Steve Jobs xuất hiện trong phần ngữ liệu, trong khi đây thực chất chỉ là một phần rất nhỏ của toàn bộ đề thi.

Theo ông, bản thân việc một nhân vật công nghệ nước ngoài xuất hiện trong đề Văn không phải điều quá đáng bận tâm. Điều khiến ông chú ý hơn là cách chúng ta thường nói về sự phát triển và thành công trong giáo dục.

“Tôi thấy những tranh cãi quanh đề Văn năm nay có phần bị đẩy đi hơi xa. Chi tiết liên quan đến Steve Jobs thực ra chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong toàn bộ đề thi. Bản thân tôi cũng không quá bận tâm việc một nhân vật công nghệ nước ngoài xuất hiện trong đề Văn. Điều khiến tôi chú ý hơn là cách chúng ta thường nói về sự phát triển” , ông nói.

Nhiều năm qua, không ít đề Văn có xu hướng lý giải những hiện tượng xã hội phức tạp thông qua các phẩm chất cá nhân như ý chí, trách nhiệm hay khát vọng. Đây đều là những yếu tố quan trọng, nhưng thường chỉ giải thích được các trường hợp nổi bật.

Điều đáng suy nghĩ hơn là những điều kiện nào giúp tài năng được nuôi dưỡng và vì sao thành công có thể được tái tạo trên quy mô xã hội thay vì chỉ xuất hiện như những ngoại lệ.

Theo ông Sơn, bản thân việc một nhân vật công nghệ nước ngoài xuất hiện trong đề Văn không phải điều quá đáng bận tâm

So với phần ngữ liệu có nhắc tới Steve Jobs, ông Nguyễn Thanh Sơn đánh giá phần đọc hiểu và nghị luận văn học mới là trọng tâm thực sự của đề thi. Ông nhận định bài thơ của Nguyễn Đình Thi là một văn bản giàu cảm xúc, giàu chiều sâu suy tư, nhưng cũng tương đối khó nếu đặt trong bối cảnh một kỳ thi tốt nghiệp THPT.

“Đây là kiểu văn bản rất phù hợp với các kỳ thi học sinh giỏi, nhưng khi đưa vào một kỳ thi đại trà sẽ tạo ra khoảng cách tương đối lớn giữa những học sinh có năng lực cảm thụ văn học tốt và những em chỉ cần đạt chuẩn tốt nghiệp” , ông phân tích.

Đối với phần đọc hiểu, ông Nguyễn Thanh Sơn cho rằng mục đích của phần đọc hiểu nhằm kiểm tra khả năng đọc, hiểu và phân tích một văn bản cụ thể. Nếu xét ở tính mục đích thì đề thi đã làm được điều đó, còn cụ thể văn bản đọc hiểu thì việc sử dụng trích dẫn của một tác giả hầu như không có tên tuổi và chưa có mức độ kiểm chứng lâu dài có thể thể hiện tính “bắt trend” của người ra đề, một cách làm mạo hiểm cho một kỳ thi quốc gia.

Nhìn tổng thể, ông đánh giá đề thi năm nay vẫn tạo ra một khoảng không nhất định để học sinh bộc lộ suy nghĩ cá nhân, đồng thời cho thấy nỗ lực đổi mới cách ra đề của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tuy nhiên, theo ông, vấn đề lớn nhất của môn Văn hiện nay có lẽ không nằm ở đề thi mà nằm ở cách dạy và cách học.

So với phần ngữ liệu có nhắc tới Steve Jobs, ông Nguyễn Thanh Sơn đánh giá phần đọc hiểu và nghị luận văn học mới là trọng tâm thực sự của đề thi

Nếu sau 12 năm học Văn vẫn chỉ đi tìm đáp án đúng, môn Văn đã không hoàn thành vai trò của mình

Là người từng đạt giải Nhất học sinh giỏi Văn quốc gia, ông Sơn khẳng định giá trị của một bài văn hay không nằm trước hết ở lượng kiến thức hay số lượng dẫn chứng mà người viết sử dụng. Người chấm có thể nhanh chóng quên một bài văn đầy đủ ý, đúng cấu trúc, nhưng sẽ nhớ rất lâu một bài viết khiến họ nhìn lại vấn đề từ một góc độ khác.

“Điều đó không có nghĩa là phải cố gắng khác biệt bằng mọi giá. Quan trọng hơn là người viết thực sự nhìn ra được điều gì đó từ văn bản hoặc vấn đề đang bàn tới, rồi bảo vệ cách hiểu ấy bằng lập luận của mình” , ông nói.

Theo ông, nghịch lý hiện nay là trong nhiều năm, học sinh được dạy bằng những khuôn mẫu có sẵn nhưng khi bước vào phòng thi lại được kỳ vọng phải thể hiện tư duy độc lập.

Nguyễn Thanh Sơn (thứ 3 từ phải qua) cùng Đội tuyển học sinh giỏi Văn của Hà Nội 1986-1987

Nhà phê bình văn học Nguyễn Thanh Sơn đại diện học sinh giỏi Thủ đô phát biểu trước Thủ tướng Phạm Văn Đồng

Ông Sơn nhớ lại thế hệ của mình vẫn có những mẹo làm bài để đạt điểm an toàn, nhưng mức độ phụ thuộc vào văn mẫu chưa lớn như hiện nay. Trong khi đó, việc học theo các bài văn mẫu đã trở nên phổ biến hơn rất nhiều ở môi trường học tập hiện đại.

Khi quen với việc đi tìm một đáp án đúng duy nhất, học sinh dần mất nhu cầu tự đọc văn bản và tự hình thành cách hiểu của riêng mình. Chính vì vậy, theo ông, văn mẫu không chỉ là giải pháp cho tình trạng học Văn yếu mà đôi khi còn là một phần nguyên nhân tạo ra chính tình trạng đó.

“Không thể dạy học sinh bằng những cách nhìn có sẵn rồi sau đó lại yêu cầu các em có những cách nhìn riêng” , ông nhấn mạnh.

Một học sinh học Văn tốt không nhất thiết phải trở thành nhà văn hay nhà phê bình văn học, nhưng cần hiểu rằng mọi vấn đề đều có thể được nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau.

Với cá nhân nhà phê bình, nếu sau 12 năm học Văn, học sinh vẫn chỉ chăm chăm đi tìm một đáp án đúng lặp đi lặp lại thì môn học này chưa hoàn thành được vai trò của mình.

“Nếu sau mười hai năm học Văn, học sinh vẫn chỉ chăm chăm tìm kiếm một đáp án đúng để lặp lại thì môn Văn đã không hoàn thành được vai trò của mình. Ngược lại, nếu các em học được cách tiếp cận một văn bản, một quan điểm hay một hiện tượng xã hội bằng tư duy của chính mình thì ngay cả khi sau này không còn viết thêm một bài nghị luận nào nữa, việc học Văn vẫn có ý nghĩa” , ông chia sẻ.