Hướng nghiệp cho học sinh: Không đợi đến cuối cấp

Trong khi nhiều địa phương đang công bố kết quả thi vào lớp 10 và hàng chục nghìn học sinh đứng trước những lựa chọn sau THCS, hơn một triệu thí sinh vừa hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp THPT cũng đang bắt đầu tập dượt đăng ký nguyện vọng xét tuyển đại học (ĐH).

Học sinh tìm hiểu thông tin tại Ngày hội tư vấn hướng nghiệp 2026. Ảnh: VNU

Thời điểm này, câu chuyện hướng nghiệp một lần nữa được đặt ra: Học sinh nên lựa chọn con đường nào phù hợp với năng lực, sở trường và nhu cầu của xã hội thay vì chỉ tập trung vào một đích đến duy nhất?

Hướng nghiệp từ sớm để học sinh hiểu mình

Những năm gần đây, công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông đang có nhiều thay đổi. Thay vì chỉ tư vấn chọn trường, chọn ngành ở giai đoạn cuối cấp, nhiều cơ sở giáo dục đã bắt đầu triển khai hoạt động hướng nghiệp từ sớm.

Chia sẻ về kinh nghiệm tại Trường THPT Galileo (Hà Nội), bà Lê Minh Thư – Phó Hiệu trưởng nhà trường cho biết, chương trình hướng nghiệp được triển khai liên tục từ lớp 10 với mục tiêu giúp học sinh hiểu bản thân trước khi lựa chọn nghề nghiệp.

Theo bà Thư, ở lớp 10, học sinh được hỗ trợ trả lời câu hỏi “Tôi là ai?”, nhận diện sở thích, năng lực, điểm mạnh và những nguồn lực mà bản thân đang có. Sang lớp 11, các em được tìm hiểu sâu hơn về từng ngành nghề, không chỉ dừng ở tên gọi mà còn hiểu rõ bản chất công việc, yêu cầu năng lực và triển vọng phát triển. Đến lớp 12, học sinh được tham gia các hoạt động trải nghiệm tại trường ĐH, ngày hội hướng nghiệp và các chương trình tư vấn chuyên sâu trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

Theo bà Thư, điều học sinh hiện nay quan tâm không chỉ là vào trường nào mà còn là sau này sẽ làm nghề gì. Nhiều em tìm hiểu những lĩnh vực mới như thương mại điện tử, quản trị dữ liệu, trí tuệ nhân tạo hay các ngành nghề gắn với kinh tế số. “Đó là tín hiệu tích cực bởi học sinh ngày càng chủ động hơn trong việc tìm hiểu nghề nghiệp và xây dựng kế hoạch tương lai cho bản thân” – bà Thư nhận định.

Đồng quan điểm, TS Lê Đông Phương (Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam) cho rằng, chúng ta không nên đợi đến cuối cấp mới làm công tác giáo dục hướng nghiệp mà cần phải làm sớm hơn. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy phân luồng và hướng nghiệp phải được thực hiện từ rất sớm. Đây là hoạt động tổng thể với sự tham gia của giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, chuyên gia hướng nghiệp và các cơ sở đào tạo để cung cấp thông tin chính xác, giúp học sinh và phụ huynh đưa ra quyết định phù hợp trước các ngã rẽ sau THCS, THPT.

Mở rộng lối đi, thay đổi tư duy chọn trường

Áp lực vào lớp 10 công lập vẫn là thực tế ở nhiều địa phương. Tại Hà Nội, năm nay gần 124.000 học sinh dự thi nhưng chỉ khoảng 81.500 em được tuyển vào các trường công lập, tương đương gần 66%.

Điều đó đồng nghĩa với việc hàng chục nghìn học sinh sẽ lựa chọn những hướng đi khác sau THCS. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc không đỗ trường công lập không có nghĩa là cánh cửa học tập khép lại.

Những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo liên tục có các chính sách thúc đẩy phân luồng sau THCS, mở rộng cơ hội học tập thông qua hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Đơn cử mô hình trung học nghề cho phép học sinh vừa học văn hóa, vừa học nghề và vẫn có cơ hội liên thông lên trình độ cao hơn khi có nhu cầu.

Từ thực tế tuyển sinh, điều quan trọng hiện nay không còn là câu hỏi “trượt lớp 10 công lập thì đi đâu”, mà là làm thế nào để mỗi học sinh tìm được hướng đi phù hợp với năng lực và điều kiện của bản thân.

Bà Nguyễn Thị Vân Hồng – Hiệu trưởng Trường THCS Chương Dương (Hà Nội) cho rằng, nhiều phụ huynh vẫn có tâm lý bằng mọi giá phải cho con học THPT công lập rồi vào ĐH. Trong khi đó, không phải học sinh nào cũng có cùng năng lực học tập hay cùng định hướng nghề nghiệp.

Theo bà Hồng, điều quan trọng nhất là phụ huynh cần nhìn nhận khách quan khả năng của con để lựa chọn môi trường học tập phù hợp, tránh tạo áp lực quá lớn dẫn đến những quyết định thiếu thực tế.

Quan điểm này cũng được bà Lê Minh Thư chia sẻ. Theo đó, hướng nghiệp không phải để tất cả học sinh đi chung một con đường mà để mỗi em tìm được lộ trình phù hợp nhất với bản thân. “Đại học không phải đích đến duy nhất. Có những học sinh rất phù hợp với môi trường đào tạo nghề hoặc cao đẳng. Các em được tiếp cận thực hành sớm, tham gia thị trường lao động sớm và vẫn có nhiều cơ hội phát triển trong tương lai” – bà Thư nói.

Trong bối cảnh hơn một triệu thí sinh vừa hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp THPT và chuẩn bị đăng ký nguyện vọng xét tuyển ĐH, ông Trần Quang Hưng – Hiệu trưởng Trường TH, THCS và THPT Thực nghiệm Khoa học Giáo dục (Hà Nội) cho rằng, việc lựa chọn ngành nghề hiện nay không thể chỉ dựa trên sở thích nhất thời hoặc xu hướng đám đông. Học sinh cần cân nhắc đồng thời nhiều yếu tố như năng lực cá nhân, nhu cầu xã hội và khả năng phát triển nghề nghiệp trong tương lai.