Nga siết cảng Biển Đen, kinh tế Ukraine đứng trước nguy cơ khủng hoảng

Các cuộc tấn công nhằm vào cảng và tàu thuyền trên Biển Đen đang gây sức ép lớn lên hoạt động xuất khẩu của Ukraine, đe dọa kéo theo những hệ lụy đáng kể đối với nền kinh tế nước này.

Tàu thuyền di chuyển trên Biển Đen. Ảnh: IRNA/TTXVN

Theo trang Kyiv Independent, những cột khói bốc lên trên Biển Đen đã trở thành hình ảnh thường thấy tại tỉnh Odesa, khi Nga tiếp tục tấn công các cảng và tàu thuyền trong vùng biển Ukraine. Tuy nhiên, tác động rõ rệt nhất từ chiến dịch này lại đang được cảm nhận trên đất liền, khi Ukraine có nguy cơ rơi vào khủng hoảng kinh tế nếu không sớm tìm ra giải pháp.

Các doanh nghiệp nông nghiệp và thép của Ukraine, hai ngành kinh tế chủ lực, đang chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi các tuyến giao thương quan trọng qua Biển Đen bị gián đoạn. Theo bà Olena Bilan, chuyên gia kinh tế trưởng của Công ty đầu tư Dragon Capital, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Ukraine có thể giảm 1-1,5% vào cuối năm nay.

Dù Biển Đen chưa chính thức bị phong tỏa, nhưng nhiều tàu thuyền vẫn đang tránh các cảng của Ukraine vì lo ngại bị tên lửa tấn công. Kể từ tháng 6, Moskva đã tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào tàu cùng cơ sở cảng, trong khi Ukraine cũng đẩy mạnh các hoạt động gây sức ép lên nền kinh tế Nga. Kiev đã gia tăng tấn công các nhà máy lọc dầu, đội tàu bí mật mà Moskva sử dụng để né các biện pháp trừng phạt và các trung tâm hậu cần phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự.

Hiện Ukraine chưa có giải pháp rõ ràng cho cuộc khủng hoảng. Các tuyến vận tải đường bộ không thể chuyên chở khối lượng hàng hóa tương đương tuyến đường biển qua Biển Đen, trong khi chi phí lại cao hơn. Trong khi đó, các cảng có mực nước nông hơn trên sông Danube cũng đang phải đối mặt với các cuộc tấn công của Nga và tình trạng mực nước xuống mức thấp kỷ lục.

Ông Bogdan Kostetskyi, đối tác điều hành tại công ty tư vấn Barva Invest, cho biết hiện gần như không thể tìm được chủ tàu đủ can đảm để đưa tàu tới một trong các cảng của Ukraine.

Theo ông, Ukraine có thể sẽ chỉ còn phương án vận chuyển hàng hóa qua các cửa khẩu đường bộ. Ngay cả trong điều kiện thuận lợi nhất, các tuyến này cũng chỉ có thể vận chuyển khoảng 1,5 triệu tấn hàng nông sản mỗi tháng, trong khi nhu cầu thực tế vào khoảng 5 triệu tấn.

Hậu quả đã trở nên nghiêm trọng. Chi phí vận chuyển và hậu cần đối với ngũ cốc tăng thêm 50 USD/tấn, trong khi giá ngũ cốc trong nước giảm mạnh. Xuất khẩu nông sản trong tháng trước giảm 23% so với tháng 6. Các tập đoàn thép lớn như Ferrexpo và Metinvest cũng đã phải dừng sản xuất tại một số mỏ do không thể nhập nguyên liệu và xuất khẩu sản phẩm.

Về lâu dài, tình trạng thiếu vốn có thể khiến nông dân giảm diện tích gieo trồng, các doanh nghiệp thép phải cắt giảm nhân sự, trong khi chi phí đối với người tiêu dùng có thể tăng cùng với giá cước vận tải đường sắt. Ông Serhii Vovk, Giám đốc Trung tâm Chiến lược Vận tải, một công ty tư vấn tại Kiev, cho biết giá cước đường sắt đã tăng 30% trong tháng này do các cuộc tấn công nhằm vào các cảng của Ukraine.

Tàu chở ngũ cốc của Ukraine di chuyển dọc Eo biển Bosphorus ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 2/11/2022. Ảnh: AFP/TTXVN (Ảnh không cho phép bên thứ ba khai thác, chia sẻ lại)

Hiện tại, nông dân Ukraine chọn phương án lưu trữ ngũ cốc thay vì phải trả mức phí xuất khẩu quá cao, trong khi các cơ quan chức năng nỗ lực tìm kiếm giải pháp.

Tuy nhiên, theo ông Vovk, thời điểm khó khăn nhất sẽ đến vào giữa tháng 9, khi vụ thu hoạch ngô bắt đầu. Ukraine dự kiến có một vụ mùa bội thu trong năm nay, nhưng các kho bãi có thể không còn chỗ chứa.

Ông Vovk cho biết: “Ngô là một trong những mặt hàng ngũ cốc chủ lực và chủ yếu được xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Mặt hàng này cần được vận chuyển qua các cảng nước sâu bằng những tàu có trọng tải lớn”.

Kiev đang khẩn trương tìm kiếm sự hỗ trợ từ các đối tác. Theo Bộ Nông nghiệp Ukraine, một trong những phương án đang được thảo luận là xuất khẩu hàng hóa thông qua 4 cảng của Ba Lan, bất chấp lệnh cấm hiện nay của Warszawa đối với việc nhập khẩu ngũ cốc từ Ukraine.

Trong khi đó, Công ty Đường sắt Ukraine đang đàm phán với Công ty Đường sắt Moldova về việc giảm 50% phí quá cảnh nhằm hạ chi phí vận chuyển hàng hóa, với mục tiêu đưa hàng hóa tới cảng Constanta của Romania.

Kiev cũng đề nghị Liên minh châu Âu (EU) cấp 254 triệu USD tiền viện trợ để hỗ trợ các hộ nông dân và doanh nghiệp nông nghiệp nhỏ và vừa, thông qua việc giúp họ trả lãi các khoản vay ngân hàng thuộc chương trình tín dụng 5-7-9% của nhà nước.

EU cho biết đã nhận được đề nghị và đang đánh giá tình hình. Tuy nhiên, EU chưa xác nhận liệu có cấp khoản hỗ trợ này hay không.

Một bước đột phá có thể xuất hiện vào cuối tháng này, khi Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian cho các cuộc đàm phán giữa Nga và Ukraine, sau khi Ankara ngày 9/8 kêu gọi tạm dừng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền trên Biển Đen.

Trước đó, Thổ Nhĩ Kỳ từng góp phần thúc đẩy thỏa thuận ngũ cốc Biển Đen năm 2022, qua đó khôi phục hoạt động vận chuyển ngũ cốc Ukraine vốn bị đình trệ do các hoạt động của tàu Nga.

Ông Valerii Tkachov, Phó Giám đốc Cục Hoạt động Thương mại thuộc Công ty Đường sắt Ukraine, cho biết những kết quả đầu tiên của các cuộc đàm phán nhằm khôi phục hoạt động vận tải biển có thể xuất hiện vào ngày 20/8. Theo ông, quân đội Ukraine cũng đang tìm cách khôi phục hoạt động của các cảng.

Ông Vovk cho rằng Thổ Nhĩ Kỳ là một bên quan trọng trong vấn đề này, bởi nước này hoạt động tại các cảng của cả Ukraine và Nga, đồng thời mua ngũ cốc và kim loại từ cả hai nước. Tuy nhiên, ông cho rằng chưa thể chắc chắn Ankara có thể đạt được một thỏa thuận mới về Biển Đen trong thời gian cần thiết hay không.

“Khoảng thời gian để tìm ra giải pháp là rất ngắn. Chúng ta chỉ còn từ nay đến tháng 10 hoặc đầu tháng 11. Sau đó, các kho chứa sẽ đầy và tình hình sẽ thực sự trở nên rất khó khăn”, ông Vovk nói.