Iran thay đổi ‘giọng điệu’ như thế nào về eo biển Hormuz sau khi ký Bản ghi nhớ với Mỹ

Theo Bản ghi nhớ (MoU) đã được Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký kết, eo biển Hormuz sẽ được mở cửa trở lại.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (bên trái) và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: IRNA/TTXVN

Kênh Al Jazeera của Qatar ngày 18/6 cho rằng việc ký kết MoU với Washington đánh dấu sự thay đổi trong cách tiếp cận và phát ngôn của phía Iran đối với eo biển Hormuz.

Trước đây, Tehran cho rằng eo biển Hormuz chỉ mở cho các quốc gia thân thiện và mọi hoạt động quá cảnh qua điểm nghẽn chiến lược quan trọng này cần phải được phối hợp với phía Iran.

Hiện nay, giới chức Iran cho biết sẽ có một cơ chế mới và sẽ phối hợp với Oman để triển khai cơ chế đó.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Ghalibaf tuyên bố rằng quy trình này sẽ không vi phạm các luật lệ và quy định quốc tế về hàng hải.

Ông Ghalibaf nhấn mạnh Iran sẽ thực thi các quyền chủ quyền của mình và bảo đảm rằng eo biển Hormuz sẽ được mở lại trong thời gian sớm nhất có thể.

Trước đây, Tehran từng tuyên bố sẽ áp dụng một dạng phí quá cảnh đối với hoạt động đi lại qua eo biển Hormuz, nhưng hiện nay các quan chức Iran cho biết chỉ có thể tồn tại các khoản phí dịch vụ.

Dù vậy, hình thức cụ thể của các khoản phí dịch vụ này hiện vẫn chưa được làm rõ.

Tuy nhiên, điều đã được xác định là trong vòng 60 ngày tới sẽ không có bất kỳ khoản phí nào được áp dụng đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.

Tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN

Eo biển Hormuz, nơi hẹp nhất chỉ khoảng 33km (21 dặm) giữa Iran và Oman, bình thường xử lý khoảng 20% nguồn cung dầu thô toàn cầu, khiến mọi gián đoạn tại đây đều có ý nghĩa lớn đối với hoạt động vận chuyển năng lượng toàn cầu.

Hai tuyến hàng hải của eo biển Hormuz, mỗi tuyến chỉ rộng khoảng 3,2km (2 dặm), buộc những tàu chở dầu lớn nhất thế giới phải đi qua một trong những hành lang vận tải biển dễ dự đoán và dễ tổn thương nhất trong thương mại quốc tế.
Bình thường, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), khoảng 20 triệu thùng dầu và các sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua đây mỗi ngày, chiếm gần một phần tư thương mại dầu mỏ đường biển toàn cầu.

Tuy nhiên, kể từ khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đóng cửa Eo biển Hormuz vào ngày 2/3, không cho phép Mỹ hoặc các quốc gia tham gia các cuộc tấn công gần đây vào Iran đi qua tuyến hàng hải quan trọng này, hoạt động giao thông thương mại gần như biến mất.

Ngày 18/5, theo hãng thông tấn bán chính thức Tasnim, cơ quan an ninh cấp cao nhất của Iran – Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao – thông báo thành lập một cơ quan mới nhằm quản lý eo biển này – tuyến hàng hải mà Tehran trên thực tế đã phong tỏa và có kế hoạch thu phí các tàu thuyền đi qua.

Trên tài khoản X chính thức, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết, Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) sẽ cung cấp “cập nhật theo thời gian thực về hoạt động tại eo biển Hormuz và những diễn biến mới nhất”.

Ngày 21/5, Iran đăng bản đồ khu vực bao trùm một phần vùng biển ngoài khơi UAE và Oman, mô tả đây là khu vực do lực lượng nước này giám sát.

Tehran cũng đưa ra đề xuất trao quyền quản lý tuyến hàng hải cho PGSA. Theo kế hoạch, các tàu thuyền đi qua eo biển sẽ phải nộp phí và tuân thủ chỉ dẫn đối với các tuyến lưu thông được chỉ định.

Đại sứ Iran tại Pháp xác nhận Tehran đang tìm kiếm sự phối hợp từ Oman cho kế hoạch này. Tuy nhiên, 5 quốc gia vùng Vịnh đã gửi thư tới Cơ quan Hàng hải Quốc tế – cơ quan giám sát vận tải biển toàn cầu – kêu gọi các tàu thương mại và tàu hàng không hợp tác với PGSA.

Các quốc gia ký tên gồm Bahrain, Kuwait, Qatar, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Oman không nằm trong danh sách này, song quốc gia được đề xuất đóng vai trò quản lý khu vực phía Nam eo biển Hormuz cũng tỏ ra dè dặt trước kế hoạch của Tehran.