Thỏa thuận sơ bộ Mỹ – Iran và 60 ngày quyết định tương lai Trung Đông

Thỏa thuận hòa bình sơ bộ Mỹ – Iran được thiết lập nhằm chấm dứt xung đột, mở cửa eo biển Hormuz, đồng thời mở ra 60 ngày đàm phán để tháo gỡ nút thắt về hạt nhân và định hình tương lai Trung Đông.

Trong khi tham dự thượng đỉnh G7 tại Pháp, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 17/6 đã ký chính thức ký kết bản ghi nhớ (MoU) hướng tới chấm dứt xung đột với Iran (Ảnh: Reuters).

Ngày 14/6, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận, đồng thời các bên trung gian sẽ tạo điều kiện cho một loạt cuộc gặp trong tuần này.

Theo hãng thông tấn Mehr (Iran), dự thảo thỏa thuận gồm 14 điều khoản, trong đó đáng chú ý là: (i) Chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động thù địch trên mọi mặt trận, bao gồm cả Li Băng; (ii) Dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa đường biển trong vòng 30 ngày; (iii) Mỹ cam kết rút lực lượng khỏi khu vực xung quanh Iran; và mở lại eo biển Hormuz; (iv) Đình chỉ các lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran, đạt được thỏa thuận cuối cùng về vấn đề hạt nhân trong vòng 60 ngày kể từ khi ký kết, đồng thời giải ngân 24 tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa trong thời gian đàm phán kéo dài 60 ngày.

Từ thỏa thuận sơ bộ Mỹ – Iran đến “phép thử” lớn nhất của khu vực

Theo Interfax, ngày 14/6 có thể được ghi nhớ như một trong những dấu mốc ngoại giao quan trọng nhất của Trung Đông trong nhiều năm qua. Sau hơn 3 tháng đối đầu quân sự trực tiếp và hàng thập niên đối địch chiến lược, Mỹ và Iran bất ngờ tuyên bố đạt được một thỏa thuận hòa bình sơ bộ dưới sự trung gian của Pakistan, mở đường cho việc chấm dứt các hoạt động quân sự, tái mở cửa eo biển Hormuz và khởi động vòng đàm phán kéo dài 60 ngày về chương trình hạt nhân của Tehran.

Khi được ký kết chính thức tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6 tới, đây sẽ là bước tiến ngoại giao quan trọng nhất kể từ sau khi tiến trình hạt nhân JCPOA đổ vỡ và Trung Đông rơi trở lại vòng xoáy đối đầu kéo dài nhiều năm. Tuy nhiên, điều khiến giới quan sát quốc tế đặc biệt chú ý không nằm ở bản thân thỏa thuận sơ bộ mà ở khoảng thời gian 60 ngày tiếp theo. Đây sẽ là giai đoạn quyết định liệu Trung Đông đang bước vào một chu kỳ ổn định mới hay chỉ đang tạm nghỉ giữa 2 đợt xung đột lớn hơn.

Giới chuyên gia nhận định rằng thỏa thuận hiện nay mới chỉ là “phần dễ nhất”. Những vấn đề khó khăn nhất vẫn còn ở phía trước, từ hồ sơ hạt nhân Iran, tương lai của Hezbollah cho tới quan hệ Mỹ – Israel và cấu trúc an ninh khu vực.

Thỏa thuận hòa bình hay một cuộc đình chiến chiến lược?

Theo giới quan sát quốc tế, điểm đáng chú ý nhất của thỏa thuận hòa bình sơ bộ ngày 14/6 là việc cả Mỹ và Iran đều lựa chọn một giải pháp mang tính thực dụng thay vì tiếp tục theo đuổi mục tiêu tối đa.

Đối với Mỹ, cuộc chiến kéo dài từ cuối tháng 2 đến nay đã tạo ra những tác động kinh tế và địa chính trị đáng kể. Giá năng lượng tăng mạnh (có thời điểm giá dầu WTI chạm mốc 120 USD/thùng), thị trường tài chính biến động và tâm lý cử tri ngày càng bất ổn. Trong khi đó, Iran cũng phải đối mặt với áp lực chưa từng có từ các cuộc không kích, phong tỏa kinh tế và suy giảm nguồn thu xuất khẩu dầu mỏ.

Trong bối cảnh đó, thỏa thuận sơ bộ xuất hiện như một lối thoát chiến lược cho cả hai bên. Theo các nội dung đã được tiết lộ, Mỹ sẽ chấm dứt phong tỏa đối với Iran, trong khi Tehran mở lại eo biển Hormuz cho hoạt động hàng hải quốc tế. Hai bên đồng thời cam kết ngừng các hoạt động quân sự trực tiếp và gián tiếp, tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân.

Tuy nhiên, đằng sau bầu không khí lạc quan ban đầu vẫn tồn tại một thực tế quan trọng: Washington và Tehran đang diễn giải thỏa thuận theo những cách khác nhau.

Mỹ coi đây là bước khởi đầu để tiến tới cơ chế kiểm soát hạt nhân nghiêm ngặt hơn đối với Iran. Ngược lại, giới lãnh đạo Iran nhấn mạnh trọng tâm của thỏa thuận là dỡ bỏ trừng phạt, khôi phục kinh tế và bảo đảm chủ quyền quốc gia. Vấn đề quyền làm giàu uranium vẫn là “lằn ranh đỏ” mà Iran chưa có dấu hiệu sẵn sàng từ bỏ.

Nhiều nhà phân tích cho rằng đây không phải một hiệp định hòa bình hoàn chỉnh mà giống một “đình chiến chiến lược”, trong đó cả hai bên đều tranh thủ thời gian để đánh giá tương quan lực lượng và tìm kiếm lợi thế trong giai đoạn tiếp theo. Chính vì vậy, 60 ngày tới có thể được xem là khoảng thời gian bản lề, quyết định liệu sự thỏa hiệp hiện nay có thể chuyển hóa thành một cấu trúc hòa bình bền vững hay không.

Hồ sơ hạt nhân Iran: Bài toán khó nhất chưa có lời giải

Trong toàn bộ tiến trình đàm phán, hồ sơ hạt nhân Iran vẫn là tâm điểm của mọi tranh cãi. Các nguồn tin ngoại giao cho biết Mỹ mong muốn đạt được những cam kết dài hạn liên quan đến việc hạn chế làm giàu uranium, xử lý kho dự trữ uranium đã làm giàu ở mức cao và mở rộng cơ chế thanh sát quốc tế. Trong khi đó, Iran tiếp tục khẳng định quyền phát triển chương trình hạt nhân dân sự vì mục đích hòa bình. Đây chính là nút thắt từng khiến Thỏa thuận JCPOA năm 2015 rơi vào khủng hoảng.

Kinh nghiệm của hơn một thập niên qua cho thấy bất đồng giữa hai bên không nằm ở kỹ thuật hạt nhân mà nằm ở vấn đề lòng tin. Tehran lo ngại rằng bất kỳ sự nhượng bộ nào cũng có thể trở nên vô nghĩa nếu một chính quyền Mỹ tương lai thay đổi chính sách. Ngược lại, Mỹ và các đồng minh phương Tây cho rằng mọi cam kết của Iran đều cần được kiểm chứng bằng cơ chế giám sát chặt chẽ.

Giới chuyên gia quốc tế đánh giá rằng khả năng thành công của vòng đàm phán hiện nay phụ thuộc vào việc hai bên có tìm được công thức trung gian giữa hai yêu cầu tưởng như đối lập hay không: quyền phát triển hạt nhân dân sự của Iran và yêu cầu ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân của phương Tây.

Một số nhà phân tích tại châu Âu cho rằng kịch bản khả thi nhất là xây dựng một cơ chế tương tự Thỏa thuận JCPOA 2015 nhưng với thời hạn dài hơn, cơ chế thanh sát sâu hơn và các điều khoản bảo đảm chính trị chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi mức độ tin cậy mà hiện nay cả hai bên đều chưa thực sự có.

Trong trường hợp đàm phán thất bại, nguy cơ tái bùng phát xung đột sẽ rất lớn. Những tuyên bố gần đây từ giới lãnh đạo quốc phòng Mỹ cho thấy Washington vẫn sẵn sàng nối lại các hoạt động quân sự nếu không đạt được thỏa thuận cuối cùng.

Israel, Hezbollah và những biến số có thể tác động

Nếu hồ sơ hạt nhân là bài toán khó nhất thì Israel và Hezbollah lại là những biến số khó kiểm soát nhất.

Ngay trước khi thỏa thuận sơ bộ được công bố, các cuộc không kích của Israel nhằm vào khu vực ngoại ô Beirut đã khiến tiến trình đàm phán đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Chính Tổng thống Donald Trump đã công khai bày tỏ sự không hài lòng, cho rằng các hành động quân sự như vậy có thể làm phức tạp hóa nỗ lực ngoại giao đang diễn ra. Sự việc này phản ánh một thực tế quan trọng đó là các ưu tiên chiến lược của Washington và Tel Aviv hiện “không hoàn toàn giống nhau”.

Đối với Mỹ, mục tiêu trước mắt là giảm căng thẳng và ổn định khu vực. Đối với Israel, mục tiêu lâu dài vẫn là ngăn chặn Iran củng cố năng lực quân sự và ảnh hưởng khu vực. Bởi vậy, bất kỳ thỏa thuận nào không xử lý triệt để chương trình tên lửa hay mạng lưới lực lượng đồng minh của Iran đều có thể bị Israel coi là chưa đủ.

Ở chiều ngược lại, Tehran cũng chưa có dấu hiệu sẵn sàng đưa Hezbollah hay các lực lượng thuộc “Trục Kháng chiến” vào bàn đàm phán. Điều đó đồng nghĩa với việc chỉ cần một vụ phóng rocket từ miền Nam Li Băng, một cuộc tập kích xuyên biên giới hoặc một hành động trả đũa ngoài ý muốn, toàn bộ tiến trình hòa bình có thể bị kéo trở lại điểm xuất phát.

Nhiều chuyên gia Trung Đông nhận định thách thức lớn nhất của 60 ngày tới không nằm ở các cuộc họp ngoại giao mà nằm ở khả năng kiểm soát những tác nhân ngoài bàn đàm phán. Lịch sử khu vực cho thấy không ít tiến trình hòa bình từng thất bại chỉ vì một sự kiện an ninh bất ngờ.

Tương lai Trung Đông sẽ được định hình trong mùa hè 2026

Nhìn rộng hơn, điều đang diễn ra không chỉ là câu chuyện giữa Mỹ và Iran. Đây thực chất là “phép thử” đối với toàn bộ cấu trúc an ninh Trung Đông sau nhiều năm biến động.

Nếu tiến trình đàm phán thành công, khu vực có thể bước vào một giai đoạn mới với nguy cơ chiến tranh giảm xuống, dòng chảy năng lượng ổn định hơn và môi trường thuận lợi hơn cho phát triển kinh tế. Các quốc gia Vùng Vịnh sẽ có thêm không gian để theo đuổi các chiến lược đa dạng hóa kinh tế. Châu Âu được hưởng lợi từ sự ổn định của thị trường năng lượng. Trung Quốc có thêm điều kiện bảo đảm an ninh tuyến cung ứng dầu mỏ. Ngay cả Nga cũng có cơ hội điều chỉnh lại chiến lược Trung Đông trong bối cảnh mới.

Ngược lại, nếu đàm phán thất bại, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nhiều so với giai đoạn vừa qua. Sự sụp đổ của tiến trình ngoại giao sẽ củng cố lập luận của các lực lượng cứng rắn ở cả Washington, Tehran và Tel Aviv rằng đối thoại không còn hiệu quả. Một vòng xoáy leo thang mới khi đó sẽ không chỉ đe dọa an ninh Trung Đông mà còn tác động trực tiếp đến kinh tế toàn cầu thông qua giá dầu, vận tải biển và các chuỗi cung ứng quốc tế.

Bởi vậy, khoảng thời gian từ nay đến giữa tháng 8 tới có thể được xem là một trong những giai đoạn quan trọng nhất đối với địa chính trị Trung Đông kể từ sau Thỏa thuận Abraham hay thỏa thuận hạt nhân JCPOA.

Lịch sử chưa thay đổi chỉ vì một bản ghi nhớ dự kiến được ký kết tại Thụy Sĩ. Nhưng lần đầu tiên sau nhiều tháng chiến sự khốc liệt và nhiều năm đối đầu, các bên đã mở được cánh cửa đối thoại thực sự. Vấn đề còn lại là liệu họ có đủ ý chí chính trị để bước qua cánh cửa đó hay không. Câu trả lời sẽ không chỉ quyết định tương lai quan hệ Mỹ – Iran mà còn có thể định hình trật tự Trung Đông trong nhiều năm tới.