EU, Canada thúc đẩy liên minh chiến lược

Lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) và Canada sẽ nhóm họp trong hai ngày 29-30/10 tại Montreal nhằm thúc đẩy một khuôn khổ hợp tác chiến lược sâu rộng, tập trung vào thương mại, nguyên liệu thô thiết yếu, năng lượng, quốc phòng và trí tuệ nhân tạo (AI).

Trụ sở Ủy ban châu Âu tại Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN phát

Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ thương mại gia tăng và cạnh tranh giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gay gắt, cả hai bên đều muốn đa dạng hóa quan hệ đối tác, củng cố quyền tự chủ chiến lược và giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.

Một quan chức Ủy ban châu Âu (EC) đánh giá đây là một trong những hội nghị thượng đỉnh quan trọng nhất từ trước đến nay của EU. Nhận định này phản ánh kỳ vọng lớn của Brussels và Ottawa đối với việc nâng quan hệ song phương lên một tầm cao mới. Ngoài Chủ tịch EC Ursula von der Leyen, có tới 10 ủy viên châu Âu dự kiến tham dự hội nghị.

Tuy nhiên, ngay trước thềm cuộc gặp, hai bên vẫn chưa thống nhất được cách gọi chính thức của khuôn khổ hợp tác mới. Trong bài phát biểu trước Nghị viện châu Âu tại Strasbourg hồi giữa tháng 9, bà Ursula von der Leyen bất ngờ đề cập khả năng Canada trở thành “thành viên liên kết” của EU, dù đề xuất này chưa được tham vấn với các nước thành viên.

Đức đã lên tiếng phản đối, do lo ngại quy chế này có thể gây nhầm lẫn về mặt pháp lý và tạo tiền lệ cho những quốc gia muốn hưởng các lợi ích của EU mà không phải gia nhập khối. Trước đó, Thủ tướng Đức Friedrich Merz từng đề xuất một quy chế tương tự dành cho Ukraine.

EC sau đó giải thích rằng khái niệm “thành viên liên kết” không nhằm áp dụng cho các quốc gia châu Âu như Anh, Iceland hay Na Uy, vốn có thể xin gia nhập EU với tư cách thành viên đầy đủ. Về phía Canada, Ottawa không quá coi trọng tên gọi và muốn sử dụng khái niệm “liên minh chiến lược vì tương lai”.

Theo các cuộc thảo luận trước hội nghị, quy chế “thành viên liên kết” nhiều khả năng sẽ không xuất hiện trong tuyên bố chung dự kiến công bố ngày 30/10. Hai bên đang tìm kiếm một cách diễn đạt khác vừa bảo đảm cơ sở pháp lý, vừa không tạo cảm giác phải rút lại tham vọng ban đầu. Việc xác định quy chế chính thức có thể được lùi đến hội nghị thượng đỉnh tiếp theo, dự kiến diễn ra sau một năm.

Dù còn bất đồng về tên gọi, EU và Canada đều thể hiện quyết tâm tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, thương mại được xem là một trong những ưu tiên hàng đầu. Kể từ khi Hiệp định Kinh tế và Thương mại toàn diện EU – Canada (CETA) được đưa vào áp dụng tạm thời cách đây gần một thập kỷ, trao đổi thương mại giữa hai bên đã tăng 80%.

Tuy nhiên, Brussels cho rằng tiềm năng của CETA vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Hai bên dự kiến thúc đẩy hợp tác trong những ngành kinh tế có lợi ích chung, đồng thời nghiên cứu mở rộng phạm vi hiệp định sang các lĩnh vực mới, đặc biệt là kinh tế số.

Một trở ngại hiện nay là CETA vẫn chưa được 10 nước thành viên EU, trong đó có Pháp, phê chuẩn đầy đủ. Ông Anand Sundar, chuyên gia thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), nhận định đây không phải thời điểm thuận lợi để khơi lại vấn đề này, nhất là sau những tranh cãi gay gắt tại Pháp liên quan đến hiệp định thương mại giữa EU và khối Thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur). Tuy nhiên, việc chưa hoàn tất phê chuẩn cũng không cản trở đáng kể hoạt động hợp tác, bởi khoảng 95% nội dung CETA đã được áp dụng tạm thời.

Bên cạnh thương mại, nguyên liệu thô thiết yếu là lĩnh vực được đặc biệt quan tâm. EU và Canada có thể đạt được thỏa thuận hợp tác giữa các ngân hàng đầu tư công nhằm huy động vốn cho những dự án chung, tăng cường liên kết sản xuất và xây dựng chuỗi cung ứng ổn định hơn.

Trong năm 2025, nhập khẩu nguyên liệu thô thiết yếu của EU từ Canada đã tăng 62%. Việc mở rộng hợp tác được kỳ vọng sẽ giúp châu Âu đa dạng hóa nguồn cung, nhất là đối với đất hiếm và những khoáng sản quan trọng phục vụ sản xuất công nghiệp, phát triển công nghệ cao và chuyển đổi năng lượng.

Năng lượng cũng là một nội dung quan trọng trong chương trình nghị sự. Hai bên dự kiến hiện đại hóa thỏa thuận hợp tác về năng lượng hạt nhân, đồng thời nghiên cứu khả năng Canada phát triển thêm năng lực sản xuất và xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Đối với EU, đây là một hướng đi nhằm giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Mỹ.

Trong lĩnh vực công nghệ, dự thảo tuyên bố chung đề cập việc tăng cường hợp tác không gian, trong đó có khả năng Canada tham gia hệ thống định vị vệ tinh Galileo của châu Âu. Hai bên cũng muốn mở rộng các chương trình nghiên cứu chung về AI. Một nhà ngoại giao châu Âu đánh giá những sáng kiến này có nhiều khả năng trở thành hiện thực, bởi đây là các lĩnh vực mà EU và Canada có lợi ích tương đồng.

Về phía Canada, việc tăng cường quan hệ với EU còn nhằm giảm sự phụ thuộc kinh tế vào Mỹ, đối tác hiện chiếm khoảng hai phần ba hoạt động thương mại của nước này. Ottawa đồng thời muốn mở rộng quan hệ quốc tế và củng cố khả năng tự chủ chiến lược, đặc biệt trong lĩnh vực quốc phòng.

Ngoài các dự án đầu tư và hợp tác công nghệ, hai bên cũng dự kiến nghiên cứu khả năng đưa các tiêu chuẩn và quy định của mình xích lại gần nhau trong những lĩnh vực phù hợp. Theo một quan chức châu Âu, mục tiêu là tăng cường đối thoại giữa các thể chế, cơ quan quản lý và hệ thống tư pháp của hai bên, qua đó tạo thuận lợi cho hoạt động hợp tác xuyên Đại Tây Dương.

Tuy nhiên, việc hiện thực hóa những tham vọng này vẫn phụ thuộc vào các quyết định chính sách của EU trong thời gian tới. Theo chuyên gia Anand Sundar, các cuộc đàm phán nội bộ về ngân sách EU giai đoạn 2028-2034 và chính sách ưu tiên sản phẩm sản xuất tại châu Âu có thể làm chậm tiến độ triển khai một số dự án chung. Ông Anand lưu ý rằng EU hiện chưa thể đưa ra những cam kết chắc chắn với Canada trong một số lĩnh vực, đặc biệt là quyền tiếp cận các quỹ hỗ trợ của khối, do những quy định liên quan vẫn đang được thảo luận.