Cách hữu hiệu phòng ngừa cận thị học đường

Chủ động thay đổi thói quen là cách quan trọng để phòng ngừa cận thị và bảo vệ thị lực học đường.

Trẻ sử dụng thiết bị điện tử quá nhiều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe ngoài thị lực. Ảnh minh họa

Thời gian sử dụng thiết bị điện tử kéo dài, học tập ở khoảng cách gần, thiếu ánh sáng và ít hoạt động ngoài trời đang khiến đôi mắt trẻ chịu nhiều áp lực. Chủ động thay đổi thói quen là cách quan trọng để phòng ngừa cận thị và bảo vệ thị lực học đường.

Những yếu tố làm gia tăng cận thị

Theo Bộ Y tế, Việt Nam hiện có khoảng 5 triệu trẻ em mắc tật khúc xạ, trong đó cận thị chiếm tỷ lệ lớn. Tại Hà Nội và TPHCM, nhiều khảo sát ghi nhận tỷ lệ học sinh mắc tật khúc xạ có thể vượt 50%, phản ánh xu hướng gia tăng nhanh của cận thị học đường trong những năm gần đây.

Ngoài cận thị, trẻ em còn có thể mắc nhược thị, loạn thị, rối loạn thị giác hai mắt và nhiều bệnh lý mắt khác nhưng không được phát hiện kịp thời. Nếu không được kiểm tra và can thiệp đúng cách, những vấn đề này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng học tập, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống của trẻ.

Theo TS.BS Bùi Hữu Toàn – Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), sự gia tăng nhanh chóng của cận thị liên quan chặt chẽ đến lối sống và điều kiện học tập. Một trong những yếu tố đáng chú ý là thói quen sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng và các thiết bị điện tử trong thời gian dài để học tập, giải trí, đồng thời sử dụng máy tính ở khoảng cách gần.

Bên cạnh đó, trẻ ngày càng ít có cơ hội tham gia các hoạt động ngoài trời, ít tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên. Trong khi đó, ánh sáng tự nhiên được xem là yếu tố có lợi cho sức khỏe mắt và làm chậm tiến triển cận thị. Các thói quen như ngồi học sai tư thế, học trong điều kiện thiếu ánh sáng, không cho mắt nghỉ ngơi hợp lý cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ.

Theo báo cáo của các địa phương năm 2024, gần 23% phòng học không bảo đảm chiếu sáng. Một vấn đề khác là nhận thức của học sinh, phụ huynh và giáo viên về phòng ngừa, phát hiện sớm và quản lý tật khúc xạ vẫn chưa đầy đủ. Nhiều học sinh chưa được khám mắt định kỳ, sử dụng kính không đúng số hoặc chưa hình thành thói quen bảo vệ mắt.

TS.BS Bùi Hữu Toàn cho rằng việc hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử, cho mắt nghỉ ngơi hợp lý và tăng cường hoạt động ngoài trời cần được thực hiện đồng thời với phát hiện sớm, theo dõi và quản lý tật khúc xạ.

Màn hình không chỉ ảnh hưởng đến đôi mắt

Không chỉ thị lực, việc trẻ dành quá nhiều thời gian trước màn hình còn có thể tác động đến nhiều khía cạnh khác của sức khỏe.

BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Liên chuyên khoa – Tâm lý lâm sàng – Phục hồi chức năng – Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM), cho biết các thiết bị điện tử như điện thoại, máy tính bảng, tivi… phát ra ánh sáng xanh.

Trẻ sử dụng các thiết bị này trong thời gian dài có thể giảm cảm giác buồn ngủ, mệt mỏi và hình thành những tư thế không tốt cho cơ thể, chẳng hạn cúi đầu kéo dài khi nhìn vào màn hình. Việc trẻ quá tập trung vào thế giới ảo cũng có thể làm giảm tương tác với môi trường xung quanh, hạn chế giao tiếp trực tiếp và ảnh hưởng đến đời sống tâm lý.

Tại khoa Tâm lý, Bệnh viện Nhi đồng 2, bác sĩ Nguyễn Thanh Sang còn tiếp nhận nhiều trẻ có biểu hiện hội chứng tic, trong đó có tình trạng nháy mắt liên tục. Đây là một dạng rối loạn vận động, khiến trẻ lặp đi lặp lại một hành động mà không kiểm soát được.

Nguyên nhân chính gây ra hội chứng tic là do trẻ sử dụng thiết bị điện thoại quá nhiều. Theo bác sĩ, trẻ đến khám vì lạm dụng màn hình chiếm tới 70 – 80% trong khoảng 100 lượt khám mỗi ngày tại khoa. Nếu không được can thiệp sớm, những ảnh hưởng này có thể kéo dài và tác động đến quá trình phát triển của trẻ.

Tuy nhiên, trước khi trách con, cha mẹ cũng cần nhìn lại chính thói quen của mình. Nhiều phụ huynh biến điện thoại thành “bảo mẫu công nghệ”, dùng thiết bị để trẻ ngồi yên, nghe lời hoặc ăn uống.

Đáng chú ý, theo báo cáo, 56% phụ huynh cũng “dán mắt” vào điện thoại khi ở bên con. Một số gia đình còn để thiết bị điện tử ngay trong phòng ngủ của trẻ, khiến thời gian sử dụng trước khi ngủ gần như không được kiểm soát.

Theo bác sĩ Sang, cha mẹ cần thiết lập kỷ luật công nghệ trước hết cho chính mình. Khi ăn cơm hoặc dành thời gian chơi cùng con, phụ huynh nên chủ động cất điện thoại, hạn chế việc vừa trò chuyện vừa nhìn vào màn hình.

Thay vì chỉ cấm đoán, cha mẹ có thể cùng trẻ chơi, cùng xem những nội dung phù hợp và để trẻ trở thành “chuyên gia” hướng dẫn lại cho cha mẹ. Việc này giúp tăng tương tác trực tiếp, đồng thời tạo cơ hội để cha mẹ hiểu hơn về thế giới của con.

Gia đình cũng nên ưu tiên các hoạt động ngoài trời, vận động, vui chơi và giao tiếp trực tiếp để thay thế thời gian trẻ dành cho thế giới ảo. Thiết bị điện tử không nên được đặt trong phòng ngủ của trẻ để hạn chế việc sử dụng ngoài thời gian đã thống nhất.

Bé gái khám mắt tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh. Ảnh: BVCC.

7 cách bảo vệ mắt cho trẻ

Theo ThS.BS Dương Minh Phúc – Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, áp dụng các biện pháp phòng ngừa phù hợp để làm chậm tiến triển cận thị khi trẻ đi học là rất quan trọng. Điều này không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống, khả năng học tập mà còn giảm nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe mắt nghiêm trọng về sau.

Ngồi học đúng tư thế, đủ ánh sáng

Trước hết, trẻ cần ngồi thẳng lưng, vuông góc với ghế, không tỳ ngực vào cạnh bàn. Khoảng cách từ mắt đến sách, vở nên khoảng 25 – 30cm. Hai đùi song song với mặt đất, chân vuông góc. Bàn học cần có chiều cao phù hợp với trẻ và bảo đảm đủ ánh sáng tự nhiên hoặc nhân tạo. Ánh sáng không nên chiếu trực tiếp vào mắt hoặc để trẻ học trong không gian quá tối.

Cho mắt nghỉ ngơi thường xuyên

Để mắt làm việc liên tục trong thời gian dài có thể gây mỏi và căng thẳng. Cha mẹ có thể hướng dẫn trẻ áp dụng quy tắc “20-20-20″: sau 20 phút học tập hoặc nhìn gần, cho mắt nghỉ 20 giây bằng cách nhìn ra xa khoảng 20 feet, tương đương 6m. Sau mỗi 60 phút học tập, trẻ nên nghỉ khoảng 5 – 10 phút, đứng dậy đi lại nhẹ nhàng, nhìn ra cửa sổ hoặc không gian bên ngoài.

Tăng thời gian hoạt động ngoài trời

Dành thời gian ngoài trời là một trong những biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa và làm chậm tiến triển cận thị. Ánh sáng tự nhiên cùng việc nhìn xa, quan sát các vật thể ở nhiều khoảng cách giúp mắt được thư giãn. Do đó, cha mẹ nên khuyến khích trẻ thường xuyên vui chơi ngoài trời, hướng tới khoảng 2 giờ mỗi ngày nếu điều kiện cho phép. Hoạt động này đồng thời giúp trẻ vận động và phát triển thể chất.

Bảo đảm chế độ dinh dưỡng cân bằng

Chế độ ăn uống cân bằng, giàu dưỡng chất là nền tảng cho sức khỏe của mắt. Trẻ cần được cung cấp đầy đủ vitamin A, E, C cùng các khoáng chất như kẽm, selen và omega-3 thông qua chế độ ăn đa dạng.

Các loại rau củ quả tươi như cà rốt, bí đỏ, rau xanh đậm, trái cây, thịt và cá, đặc biệt cá hồi, cá thu, có thể được đưa vào thực đơn phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng của trẻ.

Hạn chế đọc sách, dùng thiết bị khi đang di chuyển

Cha mẹ nên hạn chế cho trẻ đọc sách, báo hoặc sử dụng thiết bị điện tử khi đang ngồi trên ô tô, xe buýt. Sự rung lắc liên tục khiến mắt phải điều tiết nhiều và có thể gây mỏi mắt.

Không sử dụng kính không đúng tiêu chuẩn

Trẻ không nên sử dụng kính không rõ nguồn gốc hoặc kính không đúng độ. Cha mẹ cần đưa trẻ đi kiểm tra thị lực và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt để được đo, kê kính phù hợp.

Khám mắt định kỳ

Cha mẹ có thể cho trẻ khám mắt mỗi 6 tháng hoặc 1 năm, hoặc theo lịch hẹn của bác sĩ nhãn khoa. Việc theo dõi thường xuyên giúp điều chỉnh kính kịp thời, đánh giá sự tiến triển của cận thị và có hướng can thiệp phù hợp khi cần thiết.

Cận thị không chỉ là câu chuyện về một chiếc kính. Đằng sau sự gia tăng độ cận có thể là những thay đổi trong cách trẻ học tập, vui chơi và sử dụng công nghệ mỗi ngày. Vì vậy, thay vì chờ đến khi trẻ nhìn bảng không rõ hoặc liên tục nheo mắt mới đưa đi khám, cha mẹ cần chủ động xây dựng môi trường học tập hợp lý, tăng thời gian hoạt động ngoài trời, kiểm soát việc sử dụng màn hình và duy trì thói quen khám mắt định kỳ.

Quan trọng hơn, việc bảo vệ trẻ trước tác động của công nghệ không thể chỉ bắt đầu bằng một lời cấm đoán. Khi cha mẹ cùng thay đổi thói quen, dành nhiều thời gian tương tác trực tiếp và tạo thêm những hoạt động thú vị ngoài màn hình, trẻ sẽ có nhiều cơ hội hình thành lối sống cân bằng hơn, bảo vệ đôi mắt và sức khỏe toàn diện ngay từ những năm tháng học đường.

Theo BS.CK2 Nguyễn Thị Bạch Tuyết – Phòng khám Mắt, Khoa Liên chuyên khoa, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM), nếu phát hiện muộn, trẻ bị cận thị có thể đối mặt với những hệ lụy:

Nhược thị (mắt lười): Mắt không phát triển thị giác hoàn thiện do không được điều chỉnh sớm. Điều trị muộn có thể khiến thị lực khó phục hồi dù đã đeo kính đúng độ.

Lác (lé): Có thể xuất hiện do thị giác hai mắt phát triển không cân bằng.

Giảm khả năng học tập và tập trung: Trẻ nhìn mờ, dễ mỏi mắt, nhức đầu, ảnh hưởng đến kết quả học tập và tâm lý.

Tăng độ nhanh: Nếu không phát hiện sớm và kiểm soát tốt, cận thị có thể tiến triển nặng, dẫn đến cận thị bệnh lý, làm tăng nguy cơ biến chứng võng mạc về sau.