Biến sự hiểu biết về đại dương thành ưu tiên chính sách

Sự hiểu biết về đại dương cần được chuyển từ lý thuyết thành thực tiễn, giúp cộng đồng hiểu sâu, từ đó thúc đẩy hoặc tác động đến các quyết định chính sách liên quan đến bảo vệ đại dương.

Cá heo tại vùng biển ở phía Bắc Ấn Độ Dương. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN

Bao phủ hơn 70% bề mặt hành tinh, đại dương đóng vai trò sống còn đối với sự sống và hệ sinh thái Trái Đất. Chúng cung cấp thực phẩm, oxy, năng lượng; điều hòa khí hậu; duy trì sinh kế cho hàng triệu người; bảo tồn đa dạng sinh học; hỗ trợ thương mại biển và là nền tảng cho các hệ thống kinh tế quan trọng. Tuy nhiên, hiểu biết của công chúng về vai trò trung tâm này trong đời sống xã hội và quản trị còn hạn chế. Khoảng cách này đang thúc đẩy sự quan tâm toàn cầu và các nghiên cứu sự hiểu biết về đại dương.

Trong bài viết “Từ nhận thức tới hành động: Biến sự hiểu biết về đại dương thành ưu tiên chính sách”, Tiến sĩ Anusha Kesarkar Gavankar, nghiên cứu viên cao cấp tại tổ chức nghiên cứu Observer, cho biết sự hiểu biết về đại dương là khả năng nhận thức về tác động của đại dương đối với con người và cách các hoạt động của con người ảnh hưởng đến hệ thống biển. Điều này không chỉ bao gồm kiến thức khoa học mà còn gắn liền với thay đổi hành vi, nhận thức về chính sách và sự tham gia công dân. Các chương trình hiểu biết đại dương thường hướng đến giới trẻ, bởi họ vừa là người ra quyết định hiện tại vừa là những nhà lãnh đạo tương lai.

Theo Tiến sĩ Gavankar, việc nâng cao hiểu biết về đại dương cần vượt ra ngoài việc tạo nhận thức, đòi hỏi tích hợp vào giáo dục, quản trị và sự tham gia của cộng đồng. Mặc dù nguyên tắc cơ bản có thể mang tính toàn cầu, nhưng cần điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn địa phương, được hình thành từ bối cảnh xã hội, văn hóa và sinh thái đa dạng.

Sự hiểu biết về đại dương được thúc đẩy thông qua Thập kỷ khoa học đại dương vì sự phát triển bền vững của Liên hợp quốc (2021-2030) và Mục tiêu Phát triển Bền vững số 14. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá của Liên hợp quốc (UNESCO) và Ủy ban Đại dương học liên Chính phủ (IOC) cũng triển khai các khuôn khổ, bộ công cụ và hợp tác để lan tỏa kiến thức.

Một số sáng kiến tiêu biểu gồm OceanTeacher Global Academy: học viện đào tạo về quản trị và hiểu biết đại dương, với 17 trung tâm khu vực và hơn 15.000 người dùng toàn cầu; Ocean Literacy With All (UNESCO-IOC): liên kết chính phủ, học viện và tổ chức xã hội thông qua các sự kiện đối thoại toàn cầu; Blue School Global Network: tích hợp học tập về đại dương vào chương trình học, hiện có 1.261 trường, 8.400 học sinh và 2.240 giáo viên ở 17 quốc gia; Sea Beyond & Kindergarten of the Lagoon: các dự án giáo dục từ trẻ mẫu giáo đến người trưởng thành, kết hợp khoa học, văn hóa và truyền thông.

Mặc dù nhận thức về đại dương đang được thúc đẩy mạnh mẽ trên toàn cầu, tác giả bài viết lưu ý việc nâng cao sự hiểu biết về đại dương vẫn đối mặt nhiều thách thức. Các nỗ lực hiện nay thường phân tán giữa giáo dục, môi trường, thủy sản và công nghiệp, dẫn đến hạn chế trong phối hợp và triển khai chương trình một cách liền mạch. Kiến thức về đại dương vốn phức tạp, kỹ thuật, không dễ tiếp nhận hoặc áp dụng trong đời sống hằng ngày, khiến nhận thức đôi khi không chuyển hóa thành hành vi bền vững, như giảm ô nhiễm hay sử dụng nguồn tài nguyên hợp lý.

Một thách thức lớn khác là khả năng tiếp cận dữ liệu và nguồn học liệu còn hạn chế. Kiến thức bản địa và kinh nghiệm của các cộng đồng ven biển và cộng đồng bản địa, vốn giàu hiểu biết về hệ sinh thái biển, thủy triều và chu kỳ mùa vụ, thường bị bỏ qua. Nhiều chương trình chỉ tập trung vào khu vực ven biển và thành thị, điều này có thể bỏ qua những dân cư sống ở vùng sâu trong đất liền, những người tuy xa biển nhưng hành vi hằng ngày vẫn tác động đáng kể đến đại dương.

Tiến sĩ Gavankar kết luận sự hiểu biết về đại dương cần được chuyển từ lý thuyết thành thực tiễn, giúp cộng đồng hiểu sâu, từ đó thúc đẩy hoặc tác động đến các quyết định chính sách liên quan đến bảo vệ đại dương và biến kiến thức thành hành động. Việc thu hút giới trẻ từ sớm có ý nghĩa quan trọng, bởi đây sẽ là lực lượng xây dựng tương lai bền vững cho đại dương.