5 vị thuốc thường dùng hỗ trợ cải thiện táo bón

Trong y học cổ truyền, một số vị thuốc thường được sử dụng hỗ trợ cải thiện táo bón, với cách lựa chọn và phối hợp tùy thuộc nguyên nhân, thể bệnh và tình trạng người bệnh.

1. Táo bón được nhìn nhận thế nào trong y học cổ truyền?

Theo y học cổ truyền, táo bón thuộc chứng tiện bí, liên quan trực tiếp đến rối loạn chức năng bài tiết tại phủ Đại trường, nhưng gốc rễ sâu xa có thể bắt nguồn từ sự suy yếu hoặc ứ trệ của các tạng phủ như Tỳ, Vị, Can và Thận.

Bệnh do nguyên nhân cấp tính hoặc mạn tính, được chia thành 5 thể lâm sàng:

- Thể Nhiệt bí: Do bệnh nhiễm trùng làm mất tân dịch; hoặc do sinh hoạt, ăn uống nhiều đồ cay nóng, chiên, xào, rượu, bia khiến nhiệt tích tụ ở vị tràng.

- Thể Huyết hư: Thể tạng âm hư, huyết nhiệt hoặc do thiếu máu gây giảm tân dịch làm phân khô cứng lại, khó đi ra ngoài.

- Thể Khí hư: Thường gặp ở người già, phụ nữ sau sinh nhiều lần, cơ nhục yếu gây khí trệ, không đủ sức đẩy phân ra ngoài.

- Thể Hàn bí: Do dương hư không vận hành được khí khiến tân dịch không thông, hoặc do kiết lỵ mạn tính làm vận hóa kém gây Tỳ, Thận dương hư.

- Thể Khí trệ: Do căng thẳng thần kinh, stress kéo dài hoặc ngồi nhiều, ít vận động gây Can khí uất kết, khí huyết không lưu thông ảnh hưởng đến chức năng truyền tống của Đại tràng.

Nguyên tắc điều trị chứng tiện bí là “hư thì bổ, thực thì tả”, “nhiệt thì thanh, hàn thì ôn”, tùy vào từng thể bệnh mà dùng phép nhuận tràng, bổ khí huyết hay ôn dương cho phù hợp.

2. Một số vị thuốc thường dùng hỗ trợ giảm táo bón

Tùy vào cơ địa, có thể gia giảm và phối hợp các vị thuốc phù hợp để hỗ trợ đường tiêu hóa:

- Vừng đen (hắc chi ma): Có vị ngọt, tính bình, tác dụng tư bổ can thận, dưỡng huyết, nhuận táo, sinh tân dịch. Với hàm lượng dầu béo tự nhiên cao giúp bôi trơn đường ruột hiệu quả, thích hợp cho người già, phụ nữ sau sinh táo bón do thiếu máu, tân dịch suy giảm. Có thể rang vừng đen chín vàng, nhai kỹ nuốt trực tiếp hoặc giã nhỏ rắc lên cơm hoặc phối hợp với mật ong nấu cháo.

Vừng đen hỗ trợ cải thiện táo bón. Ảnh: AI.

- Thảo quyết minh (hạt muồng): Có vị đắng ngọt, tính hơi hàn; khi được sao vàng, hạt muồng có tác dụng thanh can, minh mục, nhuận tràng thông tiện, phù hợp với những người bị táo bón thể nhiệt, kèm theo các triệu chứng như đau đầu, hoa mắt, chóng mặt, bốc hỏa.

Cách dùng: Sao vàng hạt muồng, mỗi ngày lấy khoảng 10-15 g hãm với nước sôi uống thay trà.

- Mật ong: Vị ngọt, tính bình, không chỉ là thực phẩm bổ dưỡng mà còn có tác dụng nhuận phế, nhuận tràng, giải độc; uống một cốc nước ấm pha 1-2 thìa mật ong vào buổi sáng sớm khi bụng đói giúp kích thích nhu động ruột, bôi trơn niêm mạc ruột, giúp dễ dàng tống xuất phân ra ngoài hơn.

- Phan tả diệp: Vị ngọt đắng, tính hàn, có tác dụng tả nhiệt, thông tiện rất mạnh. Phan tả diệp thường được sử dụng dưới dạng hãm trà (pha nước sôi 3-4 g/ngày uống như trà) để giải quyết nhanh tình trạng đại tiện bế tắc cấp tính. Tuy nhiên, đây là thuốc thuộc nhóm “công hạ” (tẩy xổ), tác dụng rất nhanh và mạnh, chỉ nên dùng ngắn ngày để giải quyết triệu chứng, không lạm dụng kéo dài. Tránh dùng cho phụ nữ có thai và người có thể trạng hư hàn, suy nhược.

- Nha đam (Lô hội): Tính hàn, giúp thanh nhiệt, tả hỏa và nhuận tràng.

Cách dùng: Gọt sạch hoàn toàn lớp vỏ xanh (để tránh ngứa), lấy phần thịt trắng trong đun nước uống hoặc nấu chè cùng đường phèn hoặc ăn với sữa chua.

3. Lưu ý khi sử dụng các vị thuốc hỗ trợ táo bón

Mặc dù các vị thuốc y học cổ truyền có nguồn gốc tự nhiên, nhưng để đạt hiệu quả cao và bảo vệ an toàn cho hệ tiêu hóa cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

- Dùng thuốc đúng thể bệnh: Không có bài thuốc nào trị bách bệnh. Nếu bị táo bón do khí huyết hư mà lại lạm dụng các thuốc tả mạnh như phan tả diệp, đại hoàng sẽ khiến cơ thể mất nước, càng thêm suy kiệt.

- Không lạm dụng thuốc nhuận tràng: Việc sử dụng kéo dài các loại thuốc tẩy xổ, dù là thảo dược sẽ làm mất đi phản xạ tự nhiên của đại tràng. Dùng dài ngày phan tả diệp có thể gây ra hội chứng hắc tố đại tràng (đen niêm mạc ruột).

- Phối hợp xoa bóp dưỡng sinh: Nên tạo thói quen xoa bụng và tập đi đại tiện vào khung giờ cố định mỗi ngày; dùng bàn tay xoa bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ quanh rốn (theo đường đi của khung đại tràng) khoảng 5-10 phút mỗi ngày và day ấn các huyệt Trung quản, Thiên khu, Quan nguyên, Khí hải để kích thích kích thích hoạt động của đường tiêu hóa.

- Thay đổi lối sống: Các vị thuốc chỉ đóng vai trò hỗ trợ, chế độ ăn uống, sinh hoạt và vận động có vai trò quan trọng, nên duy trì uống đủ nước (1,5 – 2 lít/ngày), tăng cường chất xơ từ rau xanh, các loại củ, quả nhuận tràng (như khoai lang, đu đủ, chuối tiêu, rau đay, mồng tơi) và duy trì chế độ vận động thể chất đều đặn.

4. Khi nào táo bón cần đi khám?

Táo bón thông thường có thể cải thiện nhờ điều chỉnh lối sống và dùng các thảo dược hỗ trợ. Tuy nhiên, táo bón kéo dài cũng có thể là tiếng chuông cảnh báo của nhiều bệnh lý tiềm ẩn, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám và nội soi nếu xuất hiện các dấu hiệu:

- Đại tiện ra máu: Phân có lẫn máu đỏ tươi, máu nhầy, hoặc phân đen như hắc ín, có thể có mùi khẳm (có thể xuất huyết tiêu hóa).

- Đau bụng dữ dội: Cơn đau quặn thắt kèm theo buồn nôn, nôn mửa, bụng chướng căng tức không thể trung tiện được (có thể là dấu hiệu tắc ruột cấp tính).

- Rối loạn tiêu hóa kéo dài: Táo bón xen lẫn với những đợt tiêu chảy bất thường, phân nhỏ dẹt như bút chì.

- Triệu chứng toàn thân: Sụt cân không rõ nguyên nhân, cơ thể suy nhược kèm táo bón, mệt mỏi dai dẳng, da dẻ xanh xao do thiếu máu.

- Yếu tố nguy cơ cao: Táo bón mới khởi phát ở người lớn tuổi (trên 50 tuổi), hoặc trong gia đình có người thân từng mắc bệnh viêm ruột (IBD), polyp đại tràng, ung thư đại trực tràng. Tình trạng táo bón kéo dài liên tục trên 3 tuần không có dấu hiệu thuyên giảm dù đã áp dụng mọi biện pháp thay đổi chế độ ăn uống và dùng thuốc nhuận tràng.