Thấy gì từ các nhóm “con ghét bố mẹ”, “hội những người muốn làm liều”…?

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, điều đáng lo ngại ở những hội nhóm mang màu sắc tiêu cực không nằm ở tên gọi, mà ở khả năng cảm xúc tiêu cực được khuếch đại, hành vi lệch chuẩn bị bình thường hóa.

Sự xuất hiện của những hội nhóm mang tên như “Hội những người từng đi tù”, “Hội những người vỡ nợ muốn làm liều” hay gần đây là “Con ghét bố mẹ” đang thu hút sự quan tâm lớn trên mạng xã hội.

Theo Thượng tá, Tiến sĩ Tội phạm học Đào Trung Hiếu, đây là hiện tượng cần được nhìn nhận nghiêm túc nhưng phải tỉnh táo. Không thể chỉ căn cứ vào tên gọi của một nhóm để mặc nhiên coi tất cả thành viên trong đó là người lệch chuẩn hoặc có nguy cơ vi phạm pháp luật.

Điều cần quan tâm hơn là nội dung nào đang được chia sẻ, hành vi nào được khuyến khích và sau một thời gian tham gia, nhận thức của các thành viên có bị dịch chuyển theo hướng tiêu cực hay không.

Với nhóm “Con ghét bố mẹ”, số thành viên có thời điểm tăng từ khoảng 40.000 lên gần 100.000 chỉ trong một ngày, sau đó vượt 190.000 người. Tuy nhiên, ông Hiếu cho rằng không thể hiểu đơn giản rằng có hàng trăm nghìn đứa trẻ thực sự “ghét bố mẹ”.

Phía sau một cái tên gây sốc có thể là nhiều hoàn cảnh khác nhau. Có trẻ đang bị tổn thương hoặc mâu thuẫn với gia đình; có người tham gia vì tò mò; cũng có phụ huynh vào nhóm để tìm hiểu suy nghĩ của con cái.

Điều khiến chuyên gia tội phạm học lo ngại hơn là khi những cảm xúc tiêu cực tìm thấy nhau trên không gian mạng, chúng có khả năng tự khuếch đại.

Nhóm “con ghét bố mẹ” trên Facebook (Ảnh: Chụp màn hình).

Khi cảm xúc tiêu cực được khuếch đại

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, một người đang tức giận với cha mẹ, thất vọng vì nợ nần hay bất mãn với cuộc sống, nếu đứng một mình, cảm xúc đó có thể chỉ mang tính nhất thời.

Nhưng khi bước vào một cộng đồng có hàng nghìn người liên tục kể những câu chuyện tương tự, cùng nói rằng “tôi cũng vậy”, “nhà tôi cũng thế” hay “chẳng còn gì để mất”, người đó có thể dần cảm thấy suy nghĩ của mình không chỉ đúng mà còn rất phổ biến.

Ông Hiếu phân tích, trong tâm lý học xã hội, hiện tượng này có thể được lý giải qua cơ chế xác nhận xã hội và phân cực nhóm. Con người thường có xu hướng tin một quan điểm hơn khi thấy nhiều người xung quanh đồng tình. Khi những người có cùng tâm trạng liên tục tương tác, quan điểm ban đầu còn tương đối ôn hòa có thể dần dịch chuyển theo hướng cực đoan hơn.

Cùng với đó là hiệu ứng “buồng vang”. Một người bất mãn kể câu chuyện của mình, những người có trải nghiệm tương tự hưởng ứng, trong khi thuật toán tiếp tục đưa tới họ các nội dung cùng chiều.

Càng đọc nhiều những câu chuyện giống nhau, người dùng càng dễ tin rằng thế giới thực sự giống như những gì xuất hiện trong cộng đồng đó.

“Cảm xúc được lặp lại đủ nhiều có thể trở thành nhận thức; nhận thức được củng cố đủ lâu có thể trở thành thái độ; và trong những điều kiện nhất định, thái độ có thể chuyển thành hành vi”, Thượng tá Hiếu cho hay.

Dưới góc độ tội phạm học, đây là điểm cần cảnh giác.

Thượng tá Đào Trung Hiếu (Ảnh: Hải Long).

Không phải cứ tham gia một hội nhóm tiêu cực thì một người sẽ phạm tội. Tuy nhiên, môi trường xã hội có thể làm thay đổi cách con người đánh giá một hành vi.

Chẳng hạn, trong một cộng đồng “vỡ nợ muốn làm liều”, nếu những ý tưởng như lừa đảo, cướp tài sản, trốn nợ hoặc trả thù chủ nợ liên tục được nhắc tới với thái độ tán thưởng, những hành vi vốn bị xem là không thể chấp nhận có nguy cơ dần được bình thường hóa.

Đối với người đang ở trạng thái khủng hoảng, khi rào cản đạo đức và tâm lý bị hạ thấp, khoảng cách từ ý nghĩ tới hành vi nguy hiểm có thể ngắn hơn.

Tương tự, một cộng đồng của những người từng chấp hành án phạt tù hoàn toàn có thể mang ý nghĩa tích cực nếu đó là nơi chia sẻ kinh nghiệm tái hòa nhập, tìm kiếm việc làm, giúp nhau tránh tái phạm.

Nhưng cộng đồng đó sẽ trở nên đáng lo nếu biến thành nơi khoe “chiến tích”, tôn vinh quá khứ phạm pháp, kết nối những người có kinh nghiệm phạm tội hoặc trao đổi cách thức đối phó với pháp luật.

“Vấn đề không nằm ở việc những con người giống nhau tìm thấy nhau, mà nằm ở chỗ sau khi tìm thấy nhau, họ cùng tạo ra chuẩn mực gì”, ông Hiếu nói.

Nguy cơ trở thành nơi tập hợp “nạn nhân tiềm năng”

Với nhóm “Con ghét bố mẹ”, vị chuyên gia cho rằng còn một nguy cơ khác đáng chú ý hơn những lời trách móc cha mẹ.

Đó là việc một số lượng lớn người trẻ công khai hoặc ẩn danh bộc lộ sự tổn thương, cô đơn, mâu thuẫn gia đình và nhu cầu được thấu hiểu.

Những bài viết kiểu “em không muốn về nhà”, “không ai hiểu em” hay “em chỉ muốn bỏ đi” tưởng như chỉ là tâm sự, nhưng trong một số trường hợp có thể vô tình giúp kẻ xấu nhận diện những người đang ở trạng thái dễ bị tác động.

Dưới góc độ phòng ngừa tội phạm, ông Hiếu cho rằng các cộng đồng như vậy có nguy cơ trở thành một dạng “tập hợp nạn nhân tiềm năng” trên không gian mạng. Đối tượng xấu không cần tìm ngẫu nhiên từng trẻ đang có vấn đề với gia đình. Chính những bài đăng công khai có thể giúp chúng lựa chọn người để tiếp cận.

Các nhóm có xu hướng tiêu cực trên mạng xã hội (Ảnh: Chụp màn hình).

Quá trình này có thể bắt đầu rất nhẹ nhàng, từ một lời hỏi han, chia sẻ, đồng cảm rồi chuyển sang nhắn tin riêng. Khi tạo dựng được lòng tin, đối tượng có thể từng bước thao túng tâm lý, dụ dỗ gặp mặt, lôi kéo bỏ nhà, khai thác tình dục, chiếm đoạt tài sản hoặc hướng nạn nhân vào những hành vi trái pháp luật.

Đặc biệt với trẻ chưa thành niên, ranh giới giữa một người lạ “rất hiểu mình” và một người đang chủ động tiếp cận với ý đồ xấu đôi khi rất khó nhận biết.

Bởi vậy, theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, quản lý các hội nhóm trên mạng không nên chỉ dừng lại ở câu hỏi “đóng hay không đóng”. Cần chuyển sang quản trị rủi ro dựa trên nội dung và hành vi thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi cộng đồng.

Những nội dung trực tiếp kích động bạo lực, hướng dẫn phạm tội, cổ súy hành vi nguy hiểm, dụ dỗ trẻ bỏ nhà, khai thác tình dục, lôi kéo thực hiện hành vi trái pháp luật hoặc chủ động tìm kiếm người đang tổn thương để thao túng cần được phát hiện và xử lý kịp thời.

Các nền tảng mạng xã hội cũng cần có trách nhiệm lớn hơn trong việc nhận diện những cộng đồng xuất hiện mật độ cao nội dung gây hại, đặc biệt khi có nhiều trẻ em và người chưa thành niên tham gia.

Vì sao trẻ nói được với người lạ nhưng không thể nói với cha mẹ?

Tuy nhiên, theo ông Hiếu, với hiện tượng “Con ghét bố mẹ”, chỉ quản lý nền tảng là chưa đủ.

Nếu hàng chục nghìn trẻ lựa chọn kể những điều sâu kín với người lạ trên mạng thay vì cha mẹ, trước khi hỏi “tại sao các con lại vào nhóm này?”, người lớn cũng cần tự hỏi một câu khó hơn: Vì sao có những điều con có thể nói với hàng nghìn người xa lạ nhưng lại không thể nói trong chính ngôi nhà của mình?

Theo chuyên gia, đây mới là cảnh báo đáng chú ý nhất.

Cha mẹ không nên vì lo lắng mà “truy tìm” tài khoản của con, sau đó tra hỏi, cấm đoán hoặc coi việc tham gia một cộng đồng như vậy là bằng chứng cho thấy trẻ hư hỏng. Phản ứng mang tính phán xét có thể khiến trẻ đóng kín hơn, thậm chí đẩy các em sâu hơn vào chính thế giới trên mạng mà cha mẹ muốn kéo con ra khỏi.

Điều cần thiết là khôi phục khả năng đối thoại trong gia đình, nơi trẻ được phép nói về sự giận dữ, thất vọng, tổn thương mà không lập tức bị quy kết hay phê phán.

Ở phạm vi rộng hơn, ông Hiếu cho rằng cũng không nên biến hiện tượng này thành cuộc đối đầu giữa “những đứa con vô ơn” và “những ông bố, bà mẹ độc hại”. Cách nhìn nhị nguyên như vậy chỉ tạo thêm một vòng phân cực trên mạng xã hội.

Con người có quyền buồn, giận, thất vọng và tìm người chia sẻ. Bản thân cảm xúc tiêu cực không phải điều đáng lên án.

Nguy hiểm bắt đầu khi một cộng đồng không còn giúp con người đi qua những cảm xúc ấy, mà biến chính sự bất mãn thành căn tính chung, liên tục củng cố nó và từng bước bình thường hóa những hành vi cực đoan.

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, đây là một thay đổi đáng chú ý của môi trường xã hội trong kỷ nguyên số.

Trước đây, một người có ý định “làm liều” có thể phải mất nhiều thời gian để tìm được những người có cùng suy nghĩ. Ngày nay, chỉ cần vài từ khóa và vài thao tác trên điện thoại, họ có thể bước vào một cộng đồng gồm hàng nghìn người đang có tâm trạng tương tự.

Không gian mạng vì thế không chỉ kết nối con người. Nó còn có thể kết nối những bất mãn, cộng hưởng những tổn thương và trong trường hợp xấu nhất, khiến những ý nghĩ lệch chuẩn tìm thấy nhau, củng cố lẫn nhau.

Vì vậy, phòng ngừa tội phạm trong kỷ nguyên số không thể chỉ bắt đầu sau khi hành vi phạm pháp đã xảy ra. Nó cần bắt đầu sớm hơn, từ việc nhận diện những môi trường có nguy cơ làm suy giảm các hàng rào tâm lý, đạo đức và xã hội vốn ngăn một con người bước từ suy nghĩ tiêu cực sang hành vi gây hại.