Xây dựng kỹ năng dùng AI

Trong thời đại mà trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng rộng rãi vào đời sống, việc xây dựng kỹ năng về sử dụng, tránh lạm dụng hay tạo “sức đề kháng” để nhận diện thông tin giả từ AI là cần thiết.

Không thể phủ nhận những tiện ích mà AI mang lại. Một học sinh có thể sử dụng AI để gợi ý phương pháp học tập; một người làm văn phòng có thể nhờ AI hỗ trợ tổng hợp tài liệu, phân tích dữ liệu, dịch thuật hay xây dựng ý tưởng; doanh nghiệp có thể ứng dụng AI để tối ưu quy trình, nâng cao năng suất; người nghiên cứu có thể sử dụng AI hỗ trợ tìm kiếm, xử lý dữ liệu và giải quyết công việc mà trước đây phải sử dụng nhiều công sức…

Ở tầm quốc gia, mới đây, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã ký Quyết định số 1671/QĐ-TTg ngày 28/8/2026 phê duyệt Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó xác định AI là một động lực quan trọng của quá trình phát triển đất nước.

Một hội thảo nhằm nâng cao năng lực sử dụng AI cho doanh nghiệp. Ảnh: Lưu Niệm

Theo đó, Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu chuyển từ tư duy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI sang nghiên cứu, phát triển AI và chuyển đổi toàn diện quốc gia bằng AI; coi AI là năng lực cốt lõi trong quản trị quốc gia, dịch vụ công, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và đời sống xã hội; góp phần quan trọng nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo ra các sản phẩm, dịch vụ, mô hình tăng trưởng mới; phấn đấu đến năm 2030, Việt Nam đạt 100% dịch vụ công trực tuyến được tích hợp, hỗ trợ bởi AI và 100% hồ sơ thủ tục hành chính được hỗ trợ xử lý bằng AI…

Những mục tiêu trên cho thấy AI sẽ ngày càng hiện diện sâu hơn trong cuộc sống, đồng thời biết sử dụng công nghệ không còn là lợi thế riêng của một nhóm chuyên gia, mà trở thành một kỹ năng thiết yếu của mỗi người dân. Nhưng cũng chính từ đây xuất hiện một vấn đề cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc: AI càng phổ biến thì kỹ năng sử dụng càng quan trọng, đồng thời sử dụng AI như thế nào để tạo ra giá trị và hạn chế rủi ro.

Không phải ai cũng biết, với AI, một câu trả lời có thể rất trôi chảy nhưng vẫn sai; một đoạn văn có thể được diễn đạt thuyết phục nhưng chứa thông tin không chính xác; một hình ảnh có thể chân thực đến mức khó nhận ra là sản phẩm nhân tạo hay một đoạn video có thể khiến người xem tin rằng một nhân vật đã nói hoặc làm điều gì đó, trong khi sự việc hoàn toàn không xảy ra.

Nguy cơ ấy đặt ra yêu cầu phải hình thành một “sức đề kháng” với thông tin do AI tạo ra. Sức đề kháng ấy trước hết nằm ở khả năng đặt câu hỏi: Thông tin này từ đâu? Ai cung cấp? Có nguồn chính thống nào xác nhận hay không? Hình ảnh có dấu hiệu bất thường không? Video có thể đã bị cắt ghép? Nội dung AI đưa ra có cần kiểm chứng thêm không?

Đặc biệt, không nên coi kết quả do AI cung cấp là nguồn thông tin cuối cùng. Bởi, AI có thể giúp con người tìm kiếm, tổng hợp và gợi mở vấn đề nhưng việc kiểm chứng, đánh giá và chịu trách nhiệm về thông tin vẫn phải thuộc về con người.

Nói cách khác, AI có thể giúp chúng ta suy nghĩ nhanh hơn, nhưng phải biết biến AI thành công cụ nâng cao năng suất, chứ không phải công cụ thay thế hoàn toàn tư duy và trách nhiệm cá nhân con người.

Đây cũng chính là lý do Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 không chỉ đặt mục tiêu phát triển công nghệ mà còn nhấn mạnh yếu tố con người, kỹ năng và quản trị. Theo đó, Chiến lược xác định “nhân lực AI và kỹ năng AI toàn dân” là nền tảng quyết định đối với nghiên cứu, phát triển và chuyển đổi AI, nhưng đồng thời yêu cầu đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng kỹ năng AI cho lực lượng lao động và phổ cập kỹ năng AI cho toàn xã hội. Bên cạnh đó, yêu cầu quản trị AI an toàn, đáng tin cậy, bảo đảm AI được phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng theo quy định pháp luật cũng được nhấn mạnh.

Đặc biệt, Chiến lược cũng đề cập đến việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức và văn hóa sử dụng AI có trách nhiệm như một trong những giải pháp đột phá. Đây không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý, nhà trường hay doanh nghiệp công nghệ mà đó phải trở thành kỹ năng của từng người dùng.

Tổ chuyển đổi số cộng đồng hỗ trợ người dân làm quen với các thao tác trên Cổng Dịch vụ công Quốc gia và VNeID. Ảnh: Lưu Niệm

Bởi vậy, với học sinh, sinh viên, sử dụng AI không đồng nghĩa với việc để máy móc làm thay bài tập, bài nghiên cứu hay quá trình tư duy; với người lao động, AI nên là công cụ nâng cao năng suất chứ không phải lý do để từ bỏ việc kiểm tra, đánh giá kết quả; với người làm nội dung, AI có thể hỗ trợ sáng tạo nhưng trách nhiệm về tính chính xác và tác động xã hội của sản phẩm cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Đặc biệt, với mỗi người sử dụng mạng xã hội, nguyên tắc đơn giản nhưng quan trọng là: không chia sẻ chỉ vì nội dung gây sốc; không tin chỉ vì hình ảnh quá chân thực; không coi một câu trả lời của AI là sự thật nếu chưa kiểm chứng.

Cùng với việc nâng cao kỹ năng AI, cần hình thành văn hóa tôn trọng sự thật trên không gian mạng. Báo chí, nhà trường, gia đình và các nền tảng số cần góp phần trang bị cho người dân khả năng nhận diện thông tin giả, hiểu được giới hạn của AI và biết cách kiểm chứng nguồn tin.

AI đang mở ra một không gian phát triển rộng lớn. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành một trong những trung tâm có năng lực nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và đồng kiến tạo giá trị về AI ở khu vực ASEAN và châu Á; đến năm 2045 thuộc nhóm 10 quốc gia dẫn đầu châu Á về năng lực nghiên cứu, phát triển và làm chủ AI và chuyển đổi AI quốc gia.

Để những mục tiêu đó trở thành hiện thực, đầu tư cho công nghệ là cần thiết nhưng chưa đủ; cần đầu tư cho con người biết sử dụng công nghệ, biết khai thác sức mạnh của AI nhưng đồng thời biết kiểm soát nó, hay nói cách khác là từ “biết dùng” đến “biết làm chủ”.

Bởi cuối cùng, AI có thể giúp chúng ta suy nghĩ, làm ra một sản phẩm, nhưng phân biệt đúng – sai, thật – giả, hữu ích – nguy hại và chịu trách nhiệm trước xã hội vẫn là năng lực của con người, không thể giao phó hoàn toàn cho máy móc.

Trong kỷ nguyên AI, biết sử dụng công nghệ là một kỹ năng nhưng biết kiểm chứng những gì công nghệ tạo ra lại là một bản lĩnh. Và xây dựng được bản lĩnh ấy chính là cách để con người làm chủ AI, thay vì để AI dẫn dắt.