Nghiên cứu quốc tế cảnh báo nguy cơ nhiễm giun móc ở người trưởng thành

Các nhà khoa học Việt Nam ghi nhận giun móc vẫn lưu hành trong cộng đồng, đặc biệt ở người trưởng thành trong độ tuổi lao động.

Một công trình nghiên cứu của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TPHCM (Bộ Y tế) đã được công bố trên tạp chí khoa học quốc tế Tropical Biomedicine hồi cuối tháng 9 vừa qua.

Điểm đáng chú ý của nghiên cứu không chỉ nằm ở những số liệu về tình trạng nhiễm giun truyền qua đất tại một số địa phương ở Nam Bộ và Tây Nguyên, mà còn ở phát hiện ở người trưởng thành trong độ tuổi lao động có tỷ lệ nhiễm cao hơn trẻ em.

Kết quả này gợi mở một vấn đề đáng quan tâm trong công tác phòng bệnh: Bên cạnh trẻ em, người lớn, nhất là những người thường xuyên tiếp xúc với đất trong lao động, cũng cần được chú trọng bảo vệ trước nguy cơ nhiễm ký sinh trùng.

Công trình nghiên cứu được đăng tải trên trên Tropical Biomedicine, tạp chí do Hội Ký sinh trùng và Y học nhiệt đới Malaysia xuất bản. Ảnh: Đoàn Bình Minh

Phát hiện đáng chú ý từ hơn 1.200 mẫu xét nghiệm

Công trình mang tên “Tỷ lệ nhiễm giun truyền qua đất thấp và giun móc chiếm ưu thế ở người trưởng thành tại các vùng sinh thái ở Nam Bộ và Tây Nguyên, Việt Nam” do nhóm nghiên cứu của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TPHCM phối hợp với Trường Đại học Y – Dược Thái Nguyên thực hiện.

Nghiên cứu được đăng trên Tropical Biomedicine, tạp chí do Hội Ký sinh trùng và Y học nhiệt đới Malaysia xuất bản. Cụ thể, từ tháng 1 đến tháng 12/2024, nhóm nghiên cứu tiến hành khảo sát 1.241 người từ 2 tuổi trở lên tại 4 địa phương gồm Lâm Đồng, Tây Ninh, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, trong đó có Côn Đảo.

Thực địa thu thập dữ liệu nghiên cứu. Ảnh: Đoàn Bình Minh

Các địa bàn được lựa chọn nhằm đại diện cho những vùng sinh thái khác nhau, từ cao nguyên, vùng đất thấp đến hải đảo. Mẫu phân của người tham gia được xét nghiệm bằng kỹ thuật Kato-Katz để phát hiện trứng giun và đánh giá cường độ nhiễm.

Kết quả ghi nhận 89 người nhiễm giun truyền qua đất, chiếm 7,2% tổng số người được khảo sát. Trong số này, giun móc chiếm ưu thế rõ rệt với 85 trường hợp, tương đương 95,5% số người nhiễm. Chỉ có 4 trường hợp nhiễm giun tóc và không phát hiện trường hợp nhiễm giun đũa.

Đáng chú ý, tỷ lệ nhiễm có sự khác biệt giữa các địa bàn. Lâm Đồng ghi nhận tỷ lệ cao nhất với 12,7%, tiếp đến là Tây Ninh 7,9%, Bình Dương 5,4% và Bà Rịa – Vũng Tàu 0,8%. Sự khác biệt này cho thấy tình trạng nhiễm giun truyền qua đất không phân bố đồng đều giữa các vùng sinh thái được khảo sát.

Theo nhóm nghiên cứu, khí hậu, độ ẩm, đặc điểm đất, điều kiện vệ sinh và hoạt động sản xuất nông nghiệp có thể góp phần tạo nên sự khác biệt. Tuy nhiên, đây mới là những giả thuyết cần tiếp tục kiểm chứng, bởi nghiên cứu chưa thu thập đầy đủ dữ liệu về nghề nghiệp, hành vi sinh hoạt và mức độ tiếp xúc với đất của từng người.

Một kết quả tích cực là tất cả trường hợp nhiễm giun được phát hiện đều có cường độ nhẹ, không ghi nhận trường hợp nhiễm vừa hoặc nặng.

Các tác giả nhận định tỷ lệ nhiễm tương đối thấp có thể phản ánh tác động của những chương trình tẩy giun và cải thiện điều kiện vệ sinh trong nhiều năm qua. Dù vậy, sự hiện diện của giun móc cho thấy nguy cơ lây truyền vẫn còn tồn tại tại các cộng đồng được khảo sát.

Vì sao người trưởng thành cần được quan tâm hơn?

Nếu trước đây các hoạt động phòng chống giun truyền qua đất thường được nhắc đến nhiều trong môi trường học đường, nghiên cứu lần này đặt ra yêu cầu chú ý hơn đến người trưởng thành.

Trong 783 người thuộc nhóm tuổi 19-65 được khảo sát, có 74 trường hợp nhiễm giun truyền qua đất, tương đương 9,5%. Ở nhóm trên 65 tuổi, tỷ lệ nhiễm là 7%, trong khi nhóm từ 2-18 tuổi chỉ ghi nhận 2,2%.

Thu thập dữ liệu phục vụ nghiên cứu. Ảnh: Đoàn Bình Minh

Như vậy, tỷ lệ nhiễm ở nhóm 19-65 tuổi cao hơn khoảng 4 lần so với nhóm trẻ em và thanh thiếu niên trong mẫu nghiên cứu. Đây là một trong những phát hiện đáng chú ý nhất của công trình.

Theo phân tích của nhóm tác giả, trẻ em trong độ tuổi đi học thường được tiếp cận các chương trình tẩy giun tại trường. Trong khi đó, người trưởng thành có thể ít được tẩy giun thường xuyên hơn, đồng thời tiếp tục đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm trong quá trình lao động.

Đặc biệt, những công việc liên quan đến canh tác nông nghiệp, làm vườn hoặc thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với đất, có thể tạo điều kiện cho ấu trùng giun móc xâm nhập cơ thể. Khác với giun đũa và giun tóc, chủ yếu lây qua đường tiêu hóa khi con người nuốt phải trứng giun, ấu trùng giun móc có khả năng xuyên qua da, nhất là khi tiếp xúc với đất bị ô nhiễm.

Điều này lý giải vì sao thói quen đi chân đất hoặc làm việc trong môi trường đất ẩm mà không có phương tiện bảo hộ có thể làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh. Sau khi xâm nhập cơ thể, giun móc phát triển và ký sinh tại ruột non, nơi chúng bám vào niêm mạc ruột để hút máu.

Người nhiễm nhẹ có thể không biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, tình trạng nhiễm kéo dài, nhất là khi số lượng giun nhiều, có thể dẫn đến mất máu mạn tính, thiếu máu thiếu sắt, mệt mỏi, suy giảm thể lực và ảnh hưởng đến khả năng lao động.

Đối với những người vốn có tình trạng dinh dưỡng kém hoặc thiếu máu, tác động của nhiễm giun móc có thể trở nên đáng lo ngại hơn.

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả cho rằng người trưởng thành trong độ tuổi lao động có thể là nhóm góp phần duy trì sự lưu hành của giun móc tại cộng đồng. Do đó, các chiến lược giám sát và kiểm soát giun truyền qua đất trong tương lai cần xem xét mở rộng sự quan tâm đến nhóm dân số này, thay vì chỉ tập trung vào trẻ em.

Phòng bệnh từ những thói quen hằng ngày

Nhiễm giun truyền qua đất là bệnh ký sinh trùng có thể phòng ngừa được, bằng những biện pháp vệ sinh và bảo vệ cá nhân tương đối đơn giản. Trước hết, người dân cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp với đất có nguy cơ ô nhiễm phân, đặc biệt tại những nơi điều kiện vệ sinh môi trường chưa bảo đảm.

Đối với người làm nông nghiệp, làm vườn hoặc thường xuyên lao động ngoài trời, việc mang giày, ủng và sử dụng phương tiện bảo hộ phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa giun móc xâm nhập qua da.

Thăm khám và điều trị bệnh nhiễm giun truyền qua đất. Ảnh: Đoàn Bình Minh

Bên cạnh đó, cần duy trì thói quen rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi tiếp xúc với đất; ăn chín, uống chín, rửa sạch rau củ và sử dụng nguồn nước bảo đảm vệ sinh. Việc sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh, không phóng uế bừa bãi, không dùng phân người chưa qua xử lý an toàn để bón cây cũng góp phần hạn chế phát tán trứng giun ra môi trường.

Đối với hoạt động tẩy giun, người dân cần thực hiện theo hướng dẫn của ngành y tế, phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm. Không nên tự ý sử dụng thuốc nhiều lần, hoặc cho rằng chỉ cần uống thuốc tẩy giun là có thể phòng bệnh hoàn toàn.

Những người thường xuyên tiếp xúc với đất, có biểu hiện thiếu máu, mệt mỏi kéo dài, đau bụng hoặc rối loạn tiêu hóa không rõ nguyên nhân nên đến cơ sở y tế để được thăm khám, xét nghiệm khi cần thiết.

Cũng cần lưu ý thêm, nghiên cứu sử dụng kỹ thuật Kato-Katz, vốn có thể bỏ sót một số trường hợp nhiễm nhẹ. Vì vậy, kết quả không phát hiện giun đũa trong mẫu khảo sát không đồng nghĩa với việc loại ký sinh trùng này đã biến mất khỏi cộng đồng.

Theo nhóm tác giả, những nghiên cứu tiếp theo cần kết hợp thông tin về nghề nghiệp, hành vi vệ sinh, điều kiện môi trường và các phương pháp xét nghiệm phù hợp để làm rõ hơn những yếu tố liên quan đến nguy cơ nhiễm giun.

Từ một công trình khoa học chuyên sâu được công bố quốc tế, thông điệp dành cho cộng đồng khá gần gũi: Phòng chống bệnh giun sán không chỉ là chuyện của trẻ em, mà còn là việc người trưởng thành cần quan tâm trong cuộc sống và lao động hằng ngày.

Đặc biệt, ở những vùng có hoạt động nông nghiệp phổ biến, bảo vệ đôi chân, giữ vệ sinh môi trường và chủ động chăm sóc sức khỏe là những việc làm thiết thực để giảm nguy cơ nhiễm giun móc.

Một đôi ủng khi xuống ruộng, một thói quen rửa tay đúng cách, hay một lần thăm khám khi có dấu hiệu bất thường, đều có thể góp phần bảo vệ sức khỏe trước những ký sinh trùng tưởng chừng đã ít được nhắc đến.