Trung Quốc siết chặt xuất khẩu khoáng sản quan trọng sang Nhật Bản

Trung Quốc đang siết chặt xuất khẩu một số khoáng sản quan trọng sang Nhật Bản, gây áp lực ngày càng lớn lên các doanh nghiệp nước này và làm gia tăng sức ép buộc Chính phủ Nhật Bản phải tìm kiếm giải pháp ngoại giao nhằm hạ nhiệt căng thẳng với Trung Quốc.

Đất hiếm chuẩn bị được đưa đi xuất khẩu tại Liên Vân Cảng, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Ảnh tư liệu, minh họa: AFP/TTXVN.

Theo dữ liệu thương mại, nguồn cung một số dạng vonfram (tungsten) từ Trung Quốc sang Nhật Bản gần như đã bị ngừng hoàn toàn từ đầu năm nay. Trong khi đó, lượng nam châm đất hiếm xuất khẩu sang Nhật giảm xuống mức thấp nhất kể từ tháng 5/2025, thời điểm Trung Quốc bắt đầu áp dụng cơ chế kiểm soát xuất khẩu trên phạm vi toàn cầu.

Động thái hạn chế xuất khẩu được cho là xuất hiện sau khi bà Takaichi đưa ra các phát biểu liên quan đến Đài Loan (Trung Quốc) vào cuối năm 2025, khiến Trung Quốc phản ứng mạnh. Từ đầu năm nay, quan hệ ngoại giao giữa hai nền kinh tế lớn nhất châu Á đã rơi vào tình trạng đình trệ, khi Nhật Bản không rút lại các phát biểu của mình còn Trung Quốc tăng cường các biện pháp hạn chế thương mại đối với nước láng giềng.

Các biện pháp của Trung Quốc hiện chưa nghiêm trọng như cuộc khủng hoảng đất hiếm năm 2010, khi Trung Quốc áp đặt lệnh cấm vận xuất khẩu sang Nhật Bản. Tuy nhiên, tình trạng gián đoạn nguồn cung đã buộc nhiều doanh nghiệp Nhật phải sử dụng lượng dự trữ hiện có và gấp rút tìm kiếm nguồn thay thế.

Ông Masayoshi Matsumoto, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Sumitomo Electric Industries, một trong những khách hàng lớn sử dụng vonfram, cho biết nếu tình trạng này kéo dài, doanh nghiệp Nhật Bản sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn và cần có đối thoại trực tiếp với Chính phủ Trung Quốc.

Trong bối cảnh đó, Nhật Bản đang đẩy mạnh chiến lược giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu từ Trung Quốc. Nhật Bản đã tham gia cam kết của Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7) nhằm bảo đảm không phụ thuộc quá 60% vào bất kỳ một quốc gia nào trong chuỗi cung ứng đất hiếm vào năm 2030. Chính phủ Nhật Bản cũng đang xem xét nhiều biện pháp như tăng cường tái chế, hỗ trợ giá và điều chỉnh chính sách thương mại.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là bù đắp khoảng trống nguồn cung trong ngắn hạn. Xuất khẩu một số dạng vonfram trung gian từ Trung Quốc sang Nhật Bản đã giảm về mức 0 kể từ tháng 1/2026. Đây là vấn đề đáng lo ngại bởi kim loại này được sử dụng rộng rãi trong các dụng cụ gia công chính xác phục vụ ngành công nghiệp ô tô – lĩnh vực đóng góp khoảng 10% GDP của Nhật Bản.

Tình hình cũng tương tự đối với nhiều loại khoáng sản quan trọng khác. Lượng ytri, nguyên liệu dùng trong màn hình LED và thiết bị sản xuất chip bán dẫn, xuất khẩu sang Nhật hiện chỉ bằng khoảng 1% so với tổng lượng của năm ngoái. Trong khi đó, xuất khẩu dysprosi và terbium – hai nguyên tố đất hiếm quan trọng để sản xuất nam châm hiệu suất cao cho xe điện – đã về mức 0 trong suốt năm nay.

Dù vậy, Trung Quốc chưa áp đặt lệnh cấm hoàn toàn. Một số dạng đất hiếm và vonfram tinh luyện vẫn tiếp tục được xuất khẩu sang Nhật Bản, dù với khối lượng thấp hơn trước. Các loại đất hiếm nhẹ, vốn không thuộc diện kiểm soát xuất khẩu, hiện chưa ghi nhận gián đoạn đáng kể.

Để giảm thiểu tác động, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản đã tăng cường sử dụng nguyên liệu tái chế. Các tập đoàn lớn như Sumitomo Electric và Mitsubishi Materials đang tận dụng phế liệu kim loại làm nguyên liệu đầu vào thay thế. Mitsubishi Materials cho biết khoảng 70% nguyên liệu hiện nay đến từ nguồn tái chế và đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 100% vào năm 2030.

Đây là chiến lược mà ngành công nghiệp Nhật Bản đã theo đuổi kể từ cuộc khủng hoảng đất hiếm năm 2010. Nhờ đó, mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc đã giảm đáng kể, nhưng Nhật Bản vẫn chưa thể hoàn toàn thoát khỏi ảnh hưởng của quốc gia đang thống trị chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu phục vụ sản xuất nam châm vĩnh cửu – vật liệu không thể thiếu trong các sản phẩm như điện thoại thông minh, xe điện, máy bay chiến đấu và tên lửa. Tỷ trọng của Trung Quốc còn áp đảo hơn ở khâu chế biến, tinh luyện và sản xuất nam châm, với thị phần đều vượt 90%.