Nguyên nhân cốt lõi khiến thế giới chưa đạt đồng thuận về hiệp ước thay thế New START

Chuyên gia quân sự Nga Alexander Mikhailov nhận định yếu tố cốt lõi khiến Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) đứng trước nguy cơ chấm dứt vào ngày 5/2 là trật tự thế giới không còn mang tính lưỡng cực.

Tổ hợp tên lửa Yars RS-24 của Nga. Ảnh minh hoạ: Sputnik

Chia sẻ với đài Sputnik (Nga), ông Mikhailov cho rằng trong bối cảnh đó, các cường quốc hạt nhân, dù lớn hay nhỏ, sẽ không chấp thuận những ràng buộc đối với kho vũ khí của mình nếu các đối thủ cạnh tranh không bị kiểm soát ở mức tương đương.

Theo chuyên gia quân sự này, một trong những thách thức lớn là vai trò của Trung Quốc. Kho vũ khí hạt nhân của Bắc Kinh, ước tính khoảng 500 – 600 đầu đạn cùng năng lực bộ ba hạt nhân, đã không bị điều chỉnh trong khuôn khổ New START năm 2010. Mỹ cho rằng nếu có hiệp ước kiểm soát vũ khí mới, Trung Quốc cũng cần tham gia.

“Trung Quốc từng đề xuất Nga và Mỹ cắt giảm kho vũ khí xuống mức tương đương với Trung Quốc trước khi tiến hành đối thoại. Tuy nhiên, cả hai đều chưa sẵn sàng giảm số đầu đạn triển khai từ khoảng 1.500 xuống chỉ còn vài trăm”, ông Mikhailov cho biết.

Theo chuyên gia này, Trung Quốc không muốn rơi vào thế bất lợi nếu tự giới hạn trong khuôn khổ một hiệp ước, trong khi các nước dẫn đầu vẫn duy trì ưu thế vượt trội về số lượng. Điều này tạo ra trở ngại mang tính nền tảng cho việc xây dựng một văn kiện mới.

Những phương án thay thế, chẳng hạn “đóng băng” kho vũ khí của các quốc gia sở hữu hạt nhân hiện nay (Nga, Trung Quốc, Mỹ và các nước khác), sẽ đòi hỏi quá trình đàm phán ngoại giao phức tạp. Riêng Trung Quốc, theo ông Mikhailov, khó có khả năng chấp thuận một hiệp ước ba bên nếu các quốc gia láng giềng của nước này vẫn tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân mà không chịu bất kỳ ràng buộc nào.

Một khả năng khác là gia hạn các điều khoản hiện hành của New START. Tuy nhiên, việc các hoạt động thanh sát bị đình chỉ từ năm 2020 và Nga tạm ngừng tham gia hiệp ước từ năm 2023 khiến triển vọng này trở nên mờ nhạt.

“Trên thực tế, các quốc gia hiện có thể tự hành động, tăng số lượng đầu đạn và phương tiện mang phóng”, ông Mikhailov nhận định, đồng thời cho rằng sự xuất hiện của các loại vũ khí mới như Burevestnik, Poseidon hay các hệ thống phòng thủ tên lửa mới của Mỹ càng làm tình hình thêm phức tạp.

Ngoài ra, kho vũ khí hạt nhân của Anh và Pháp cũng là một yếu tố đáng chú ý. Dù đều là thành viên NATO và chịu ràng buộc bởi các nghĩa vụ phòng thủ tập thể, Mỹ, Anh và Pháp đều không muốn coi lực lượng hạt nhân của hai nước châu Âu này là một phần của “kho vũ khí phương Tây thống nhất”.

Theo ông Mikhailov, một lối thoát tiềm năng cho thế bế tắc hiện nay là đề xuất áp dụng giới hạn thống nhất cho tất cả các bên, chẳng hạn 600 đầu đạn hạt nhân triển khai.

“Con số này đủ để bảo đảm cân bằng chiến lược và nguyên tắc răn đe hạt nhân lẫn nhau, qua đó có thể ổn định hệ thống an ninh tập thể trong nhiều thập kỷ tới”, ông nói.

Trong diễn biến liên quan, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 3/2 cho biết sáng kiến của Nga liên quan đến Hiệp ước New START vẫn đang “được đặt trên bàn đàm phán”, song Moskva chưa nhận được phản hồi từ Washington.

“Sáng kiến do phía Nga đề xuất và được Tổng thống Vladimir Putin nêu ra vẫn còn hiệu lực. Tuy nhiên, đến nay chúng tôi vẫn chưa nhận được câu trả lời từ phía Mỹ”, ông Peskov nói.

Theo ông, thời gian dành cho quyết định về hiệp ước này đang dần cạn kiệt và chỉ trong vài ngày tới, thế giới có thể rơi vào tình trạng nguy hiểm hơn so với trước đây.

“Chúng tôi cho rằng điều này gây tác động rất tiêu cực đối với an ninh toàn cầu và an ninh chiến lược. Trong những ngày còn lại, các đề xuất của chúng tôi vẫn được duy trì”, ông nhấn mạnh.

Hiệp ước New START giữa Mỹ và Nga sẽ hết hạn vào ngày 5/2. Tổng thống Putin từng tuyên bố Nga sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các hạn chế của hiệp ước thêm một năm sau mốc thời gian này, với điều kiện Mỹ có bước đi tương ứng. Theo một số hãng truyền thông, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã gọi đề xuất của ông Putin là “một ý tưởng hay”.

Liên quan đến khả năng mở rộng một hiệp ước ổn định chiến lược trong tương lai, ông Peskov cho biết Trung Quốc phản đối việc bị đưa vào khuôn khổ này, tương tự như New START giữa Nga và Mỹ. Ông nhấn mạnh tiềm lực hạt nhân của Trung Quốc không thể so sánh với Nga hay Mỹ.

“Lần đầu tiên, hai quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới là Mỹ và Nga có thể rơi vào tình trạng không còn một văn kiện nền tảng nào nhằm hạn chế và kiểm soát các kho vũ khí này”, ông Peskov nói, đồng thời cho rằng khi thảo luận về hệ thống ổn định chiến lược trong tương lai, không thể bỏ qua tiềm lực hạt nhân của các đồng minh Mỹ, gồm Anh và Pháp.