Lời giải nào cho bài toán chiến lược của Iran?

Những tuyên bố và động thái gần đây cho thấy Iran đang phải đối mặt với một bài toán chiến lược khó khăn: vừa duy trì khả năng răn đe quân sự, vừa tìm cách giảm sức ép kinh tế nếu cuộc đối đầu với Mỹ tiếp tục kéo dài.

Các phương tiện di chuyển trên đường phố ở Tehran, Iran. Ảnh: THX/TTXVN

Đằng sau những tuyên bố “trái chiều”

Theo hãng thông tấn IRNA, Tổng thống Masoud Pezeshkian hôm 23/8 thừa nhận Iran đang phải đối mặt với những khó khăn về kinh tế, trong đó có vấn đề sinh kế của người dân, lạm phát và thất nghiệp. Ông cho rằng Iran không thể tiếp tục sống trong trạng thái “không chiến tranh cũng không hòa bình”, bởi môi trường bất ổn khiến nước này khó thu hút đầu tư. Đáng chú ý, ông cho rằng một bản ghi nhớ với Mỹ là phương án tốt nhất dựa trên “phẩm giá, sự khôn ngoan và lợi ích quốc gia”.

Những phát biểu này được đưa ra chỉ vài ngày sau khi ông Pezeshkian nói đã đến lúc chấm dứt cuộc chiến và xung đột với Mỹ khi Tehran đang “ở vị thế có sức mạnh và phẩm giá”.

Trong khi đó, giới quân sự Iran tiếp tục phát đi những thông điệp cứng rắn. Theo IRNA ngày 22/8, Quyền Bộ trưởng Quốc phòng Seyyed Majid Ibn al-Reza tuyên bố Tehran “sẽ không bao giờ khuất phục trước sức ép”. Tư lệnh IRGC Ahmad Vahidi cho rằng Iran cần tiếp tục tăng cường cả năng lực phòng thủ và tấn công, trong khi Tư lệnh Hải quân Shahram Irani khẳng định lực lượng vũ trang sẽ bảo vệ tuyến đường thủy chiến lược Hormuz.

Những tuyên bố có vẻ trái chiều này cho thấy Tehran đang phải cân bằng giữa duy trì khả năng răn đe, tránh bị đối phương ép phải nhượng bộ và xử lý những thách thức kinh tế ngày càng lớn nếu cuộc đối đầu kéo dài.

Thế giằng co giữa hai bên

Về quân sự, Iran vẫn có những lợi thế đáng kể. Địa hình rộng lớn và phức tạp, năng lực tên lửa và UAV, khả năng tác chiến bất đối xứng cùng vị trí chiến lược tại eo biển Hormuz cho phép Tehran gây tổn thất đáng kể cho đối phương và tác động tới một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới.

Tuy nhiên, khả năng gây tổn thất cho đối phương không đồng nghĩa với khả năng chịu đựng vô hạn của chính mình. Iran đã chịu các biện pháp cấm vận trong nhiều thập kỷ, đồng thời phải đối mặt với những tổn thất đối với nền kinh tế và cơ sở hạ tầng sau gần sáu tháng xung đột. Reuters ngày 21/8 cho biết lượng dầu Iran xuất khẩu đã giảm từ mức trung bình khoảng 1,4 triệu thùng/ngày năm 2025 xuống khoảng 534.000 thùng/ngày trong tháng 8/2026, ảnh hưởng đáng kể tới nguồn thu của nước này.

Nói cách khác, Iran có khả năng khiến đối phương phải tính toán về quân sự, nhưng chính Tehran cũng phải tính toán về khả năng chống chịu của nền kinh tế.

Trong khi đó, Mỹ sở hữu ưu thế vượt trội về quân sự, khả năng triển khai lực lượng trên quy mô toàn cầu, tiềm lực tài chính và đặc biệt là khả năng sử dụng hệ thống tài chính quốc tế để gây sức ép. Nhưng Washington cũng có những giới hạn. Financial Times ngày 20/8 cho rằng cuộc chiến với Iran đã làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt một số loại đạn dược của Mỹ, trong khi việc bổ sung và mở rộng sản xuất cần nhiều thời gian. Washington cũng phải tính tới chi phí kinh tế và chính trị của một cuộc chiến kéo dài, trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11 đang đến gần và bất ổn tại Hormuz có thể tác động tới giá dầu cũng như chi phí năng lượng đối với người tiêu dùng Mỹ.

Cơ sở lọc dầu của Iran trên đảo Khark. Ảnh: IRNA/TTXVN

Mỹ có thể “siết” Iran đến đâu?

Trong bối cảnh đó, sức ép kinh tế trở thành một công cụ ngày càng quan trọng của Washington.

Ngày 24/8, Bộ Tài chính Mỹ chính thức khởi động “Chiến dịch Kẻ bị ruồng bỏ về kinh tế” (Operation Economic Outcast) nhằm cắt đứt các “mạch sống kinh tế” của Iran. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết Washington đã lập bản đồ các mạng lưới mà Tehran sử dụng để buôn lậu dầu và né tránh trừng phạt, đồng thời áp dụng các biện pháp đối với hơn 60 tổ chức, cá nhân và tàu liên quan đến hoạt động mua sắm công nghệ hạt nhân, tên lửa, hoạt động mạng và tạo nguồn thu từ dầu mỏ. Mỹ cũng mở rộng mục tiêu sang tài sản kỹ thuật số, công nghệ, vàng, hàng không và vận tải biển, đồng thời cảnh báo các tổ chức tài chính và doanh nghiệp nước ngoài hỗ trợ Iran có thể phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt thứ cấp.

Về lý thuyết, gây sức ép kinh tế có thể ít tốn kém hơn so với tiếp tục mở rộng chiến tranh. Mỹ có thể làm giảm nguồn thu của Iran, tăng chi phí giao dịch và hạn chế khả năng tiếp cận thị trường quốc tế của Tehran. Tuy nhiên, dễ triển khai hơn về mặt quân sự không đồng nghĩa với dễ đạt mục tiêu chính trị hơn.

Iran đã có nhiều thập kỷ thích ứng với cấm vận và hình thành các mạng lưới thương mại, tài chính để duy trì hoạt động kinh tế. Trung Quốc là phép thử lớn nhất đối với chiến lược mới của Washington. Reuters ngày 21/8 cho biết các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc vẫn tiếp tục là một kênh quan trọng đối với dầu Iran, trong khi Bắc Kinh phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương của Mỹ.

Washington vì vậy đứng trước bài toán khó: muốn cắt nguồn thu của Iran, Mỹ không chỉ phải gây sức ép với Tehran mà còn phải tác động tới các doanh nghiệp, ngân hàng và quốc gia duy trì quan hệ với Iran. Nhưng càng mở rộng phạm vi trừng phạt, nguy cơ phát sinh xung đột kinh tế và địa chính trị với các đối tác lớn, đặc biệt là Trung Quốc, càng tăng. AP cũng đánh giá Trung Quốc là trở ngại lớn đối với chiến dịch gây sức ép mới của chính quyền Trump.

Tehran đang thăm dò hay tìm lối thoát?

Sẽ là quá sớm nếu coi những phát biểu của Tổng thống Pezeshkian là bằng chứng cho thấy Iran đã quyết định xuống thang. Những tuyên bố này có thể đồng thời phản ánh những lo ngại kinh tế thực sự, chuẩn bị dư luận trong nước, thăm dò phản ứng của Washington và tạo thêm không gian cho các lựa chọn ngoại giao.

Tương tự, cũng không nên vội coi những tuyên bố cứng rắn của giới quân sự Iran là bằng chứng về bất đồng trong nội bộ. Hai nhóm thông điệp có thể phục vụ những chức năng khác nhau nhưng vẫn nằm trong một tính toán chung: duy trì sức mạnh và khả năng răn đe để Iran không đàm phán từ vị thế bị ép buộc, đồng thời tạo không gian cho một lựa chọn ngoại giao nếu điều kiện cho phép.

Nhưng một điều ngày càng khó phủ nhận là những khó khăn mà Iran đang đối mặt là có thật và đã được chính Tổng thống nước này công khai thừa nhận. Vì vậy, câu hỏi đặt ra không chỉ là Iran còn đủ sức chiến đấu đến đâu, mà còn là nước này có thể duy trì cuộc đối đầu với cái giá ngày càng lớn trong bao lâu.

Ở chiều ngược lại, Washington cũng phải tính toán khoảng cách giữa “có khả năng gây sức ép” và “có khả năng buộc Iran khuất phục”. Mỹ có nhiều công cụ để làm Iran khó khăn hơn, nhưng biến những công cụ đó thành một kết quả chính trị rõ ràng vẫn là câu hỏi chưa có lời đáp.

Bài toán chiến lược của Iran vì thế có thể không phải lựa chọn đơn giản giữa tiếp tục chiến đấu hay xuống thang, mà là tìm được điểm cân bằng giữa sức mạnh và khả năng chịu đựng: đủ mạnh để không bị buộc phải nhượng bộ, nhưng cũng đủ linh hoạt để không tự đẩy mình vào một cuộc đối đầu mà chi phí ngày càng vượt quá khả năng chống chịu.

Đó có lẽ mới là “lời giải” mà Tehran đang phải tìm kiếm.