Hệ thống phòng không S-400 Nga: Hành trình từ “tấm khiên thành thanh kiếm”

Tướng Không quân Ấn Độ đã nghỉ hưu nhận định, việc Nga dùng tên lửa S-400 để tấn công mặt đất là “bước ngoặt lớn” của hệ thống phòng không trứ danh này.

Tổ hợp phòng không S-400 Nga ở Crimea (Ảnh: Sputnik).

Biến S-400 thành vũ khí tấn công: Chiến lược mới hay giải pháp tình thế?

Hệ thống phòng không S-400 Triumf, từng được ca ngợi là “ngôi sao sáng” đang trải qua một sự chuyển đổi đáng kể. Tình báo Ukraine tiết lộ, Nga đã điều chỉnh S-400 để thực hiện các cuộc tấn công mặt đất dữ dội vào sâu lãnh thổ đối thủ.

Cụ thể, Cơ quan Tình báo Quốc phòng Ukraine (DIU) cho biết, tính đến tháng 7, quân đội Nga (RFAF) đã cải tiến 17 bệ phóng S-400 để tấn công Ukraine. “Tổng số bệ phóng được cải tiến của hệ thống S-400, mà đối phương có thể sử dụng để tấn công mục tiêu mặt đất, lên tới 17 đơn vị”, DIU tiết lộ với hãng tin UNIAN.

DIU xác định loại đạn tên lửa tấn công mặt đất được phóng từ S-400 là RM-48U và ghi nhận sự gia tăng mạnh mẽ trong việc sử dụng chúng, đặc biệt nhắm vào thủ đô Kiev. Nếu như trong 6 tháng đầu năm, RFAF chỉ sử dụng 15 tên lửa RM-48U mỗi tháng, thì chỉ trong 20 ngày đầu tháng 7, con số này đã vọt lên 46 quả.

RFAF được cho là đã gia tăng sử dụng RM-48U nhằm kết hợp với các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo chiến thuật Iskander-M.

“Nga quyết định tăng số lượng tên lửa RM-48U do chúng có chi phí thấp hơn so với tên lửa Iskander-M, cũng như lượng dự trữ khá lớn, khoảng 400 quả”, DIU cho biết.

Thời điểm “tăng tốc” này được cho là Nga đã tính toán kỹ lưỡng, nhằm khai thác những lỗ hổng trong hệ thống phòng không của Ukraine do thiếu hụt đạn tên lửa đánh chặn Patriot.

RM-48U: Vũ khí đa năng từ tên lửa phòng không cũ

RM-48U không phải là vũ khí tấn công tiêu chuẩn mà được Nga sản xuất bằng cách hoán cải các tên lửa đất đối không (SAM) dòng 5V55 và 48N6 đã hoặc sắp hết hạn sử dụng. Khi được dùng để tấn công mặt đất, RM-48U bay theo quỹ đạo đạn đạo, đóng vai trò vừa là vũ khí tấn công vừa là mồi nhử. Theo truyền thông Ukraine, nó có thể mang đầu đạn nổ phá mảnh nặng khoảng 150-180kg.

Mặc dù RM-48U có đầu đạn nhỏ hơn, tầm bắn hiệu quả ngắn hơn và độ chính xác kém hơn so với tên lửa đạn đạo Iskander-M nhưng các quan chức Ukraine tin rằng việc Nga sử dụng RM-48U là rất hiệu quả về chi phí, đồng thời tăng quy mô và độ phức tạp của các cuộc tấn công, buộc lực lượng Kiev phải sử dụng các tên lửa đánh chặn khan hiếm và đắt tiền.

Tướng Không quân Ấn Độ Anil Khosla (đã nghỉ hưu) nhận định: “RM-48U là phiên bản được hoán cải từ dòng tên lửa phòng không 48N6, được sử dụng trong hệ thống S-400. Thay vì để các tên lửa phòng không cũ nằm trong kho hoặc hết hạn sử dụng, Nga chuyển đổi chúng thành vũ khí tấn công mặt đất”.

Ông Khosla nhấn mạnh: “Việc cải tiến khiến RM-48U có vai trò quan trọng đối với các cuộc tấn công quy mô lớn, nơi Nga không nhất thiết dùng tên lửa đạn đạo chiến thuật Iskander-M đắt tiền khi họ đã có sẵn bệ phóng S-400 và không cần phải phát triển một hệ thống phóng tên lửa hoàn toàn mới từ đầu”.

Điều này cho thấy Moscow có thể đang sử dụng RM-48U như một công cụ hỗ trợ, ưu tiên các tên lửa Iskander-M có sức sát thương lớn cho các nhiệm vụ tấn công chính xác vào những mục tiêu có giá trị cao. Vì RM-48U bay theo quỹ đạo đạn đạo, Ukraine có thể sẽ buộc phải sử dụng các tên lửa phòng không hiện đại để chống lại chúng trong bối cảnh kho dự trữ đạn đánh chặn đang cạn kiệt.

Việc hoán cải RM-48U rẻ hơn nhiều và ít bị hạn chế hơn so với việc mở rộng quy mô sản xuất tên lửa đạn đạo chiến thuật. Các báo cáo cho thấy Nga đã tăng mạnh sản lượng, từ hơn 200 đạn tên lửa RM-48U vào năm 2025, lên 480 đạn trở lên vào năm 2026.

Tổ hợp tên lửa phòng không S-400 của Nga khai hỏa (Ảnh: Telegram).

“Bước ngoặt” của S-400?

Về số lượng bệ phóng, Tướng Khosla cho biết: “17 bệ phóng không có nghĩa là chỉ có 17 tên lửa. Một bệ phóng có thể phóng nhiều lần. Trong trường hợp này, số lượng bệ phóng cần thiết sẽ phụ thuộc vào lượng tên lửa RM-48U dự trữ, ước tính là hơn 40 bệ phóng”.

Diễn biến mới nhất cho thấy S-400 không chỉ đơn thuần là một hệ thống phòng không. “Việc chuyển đổi về cơ bản, biến một hệ thống phòng không hiện có thành một hệ thống tấn công mặt đất, Nga dường như đang tăng cường chiều sâu cho kho vũ khí tên lửa đạn đạo của mình”, Tướng Khosla nhận định.

“Nga không thay thế Iskander bằng RM-48U, mà họ đang cố gắng mở rộng kho tên lửa đạn đạo, bằng cách chuyển đổi kho tên lửa phòng không khổng lồ hiện có (sắp hết hạn sử dụng) thành tên lửa đạn đạo tấn công”, ông nói thêm.

Điều này biến hệ thống phòng không S-400, vốn được Nga sử dụng rộng rãi để bảo vệ các địa điểm quân sự trọng yếu và tài sản chiến lược khỏi cuộc tấn công của Ukraine, từ “tấm khiên thành thanh kiếm”.

Đây không phải lần đầu tiên Moscow sử dụng các bệ phóng phòng không để tấn công Ukraine. Trước đó, họ đã từng sử dụng tên lửa 48N6DM tầm siêu xa, được phóng từ hệ thống S-400, để tấn công các mục tiêu của Ukraine vào năm 2023.

Hệ thống S-400 là một trong những vũ khí quý giá nhất của quân đội Nga, được sử dụng rộng rãi để chống lại các cuộc tấn công bằng tên lửa của Ukraine. Nhiều thông tin cho rằng, Nga đang rút các hệ thống này và triển khai chúng đến Moscow và một số địa điểm chiến lược khác, nhằm củng cố phòng thủ trước sự tấn công không ngừng nghỉ của Ukraine.

Danh tiếng toàn cầu của hệ thống phòng không S-400 đã được khẳng định trong cuộc giao tranh dữ dội kéo dài 4 ngày nổ ra ở Nam Á hồi giữa năm ngoái. Theo một phóng viên của EurAsian Times đưa tin từ Adampur (miền Tây Ấn Độ) vào tháng 5/2025, nơi S-400 được triển khai, đóng vai trò là lớp phòng không tầm xa của Ấn Độ, chúng đã buộc máy bay Pakistan phải hoạt động sâu trong lãnh thổ của họ và bay ở độ cao thấp.

Các quan chức Ấn Độ cho rằng, tên lửa S-400 đã bắn hạ một máy bay cảnh báo sớm trên không Saab Erieye-2000, được ví là “con mắt trên bầu trời” của Không quân Pakistan, và quan trọng hơn, bắn hạ một chiếc tiêm kích JF-17 Thunder. Tuy nhiên, phía Pakistan và các nguồn tin quân sự nước này bác bỏ thông tin máy bay cảnh báo sớm hay tiêm kích bị bắn hạ vào thời điểm đó.