Đèo Khau Chỉa – Dấu ấn bi hùng và điểm đến ấn tượng trong vùng Công viên địa chất Non nước Cao Bằng

Đèo Khau Chỉa, xã Phục Hòa như một dải lụa mềm vắt ngang sườn núi, vừa mang vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên, vừa chất chứa những lớp trầm tích lịch sử đặc biệt của vùng đất biên giới.

Không chỉ là cung đường nối những miền đất nơi cực Bắc Tổ quốc, đèo Khau Chỉa còn là chứng nhân của một thời kỳ bi hùng trong lịch sử dân tộc, nơi lưu giữ ký ức về cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Hiện nay, trong không gian của Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng, địa danh này đang dần được nhìn nhận đầy đủ hơn như một điểm đến mang giá trị cảnh quan, lịch sử, văn hóa và giáo dục sâu sắc.

Đèo Khau Chỉa thuộc địa phận xã Phục Hòa, nằm cách Cửa khẩu Quốc tế Tà Lùng khoảng 15 km theo Quốc lộ 3 ngược về hướng trung tâm tỉnh. Cung đường lên đèo mở ra một bức tranh thiên nhiên đặc trưng của miền biên viễn: những cánh đồng mênh mông trải dài, uốn quanh triền đồi, nối tiếp nhau thành từng lớp xanh bất tận. Từ trên đỉnh đèo phóng tầm mắt xuống, toàn bộ không gian xã Phục Hòa hiện ra khoáng đạt với dải thung lũng bằng phẳng kéo dài tới Cửa khẩu Quốc tế Tà Lùng, nơi dòng sông Bằng lặng lẽ chảy qua, bồi đắp phù sa cho những cánh đồng thêm màu mỡ.

Đèo Khau Chỉa, xã Phục Hòa nổi bật với cung đường quanh co, nhiều khúc cua nối tiếp giữa núi rừng biên viễn xanh ngút ngàn.

Đèo Khau Chỉa nổi tiếng với cung đường thoai thoải nhưng đầy thử thách bởi nhiều khúc cua liên tiếp. Không khí nơi đây quanh năm trong lành, mát mẻ, mang nét mộc mạc đặc trưng của làng quê miền núi. Mỗi khi những cơn mưa ngâu bất chợt tràn về, màn sương mỏng phủ xuống che khuất tầm nhìn, khiến không ít người cầm lái phải chùn chân trước cung đèo chỉ dài khoảng 4 km. Thế nhưng chính vẻ đẹp vừa hiểm trở vừa lãng mạn ấy lại tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt, khiến đèo Khau Chỉa từ lâu trở thành điểm dừng chân đầy cuốn hút trên hành trình tới vùng biên Tà Lùng.

Trong vùng Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng, đèo Khau Chỉa còn mang ý nghĩa đặc biệt bởi sự giao thoa hiếm có giữa giá trị địa chất, cảnh quan và ký ức lịch sử. Nếu các tuyến trải nghiệm của Công viên địa chất kể câu chuyện về sự hình thành của trái đất qua hàng trăm triệu năm, thì Khau Chỉa lại bổ sung một “tầng ký ức” khác, đó là ký ức của con người, của chiến tranh, của sự hy sinh để giữ gìn từng tấc đất biên cương.

Cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 là một sự kiện lịch sử đặc biệt, biểu tượng cho tinh thần yêu nước, ý chí quật cường và lòng quả cảm của dân tộc Việt Nam. Dù thời gian đã lùi xa gần nửa thế kỷ, những vết thương chiến tranh dần được hàn gắn, song các bài học thực tiễn cùng những giá trị nhân văn của cuộc chiến vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.

Trong tiến trình nghiên cứu, đánh giá giá trị di tích, các đại biểu, nhà khoa học và nhân chứng lịch sử đã tập trung phân tích, làm rõ giá trị lịch sử, quân sự và văn hóa của đèo Khau Chỉa cùng các địa danh liên quan như hang Keng Riềng (xã Quảng Uyên), địa điểm Lạc Diễn (xã Hạnh Phúc). Đồng thời, việc rà soát, đối chiếu nguồn tư liệu và ký ức nhân chứng đang được triển khai nhằm xác định chính xác các yếu tố gốc cấu thành di tích, phục vụ công tác lập hồ sơ xếp hạng di tích cấp tỉnh theo đúng quy định. Đây không chỉ là hoạt động mang ý nghĩa chuyên môn mà còn là diễn đàn quan trọng để các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và nhân chứng lịch sử trao đổi, thống nhất về phạm vi, giá trị và ý nghĩa của cụm di tích. Từ đó, nhiều giải pháp quản lý, bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản được đề xuất theo hướng gắn bảo tồn với giáo dục truyền thống cách mạng, tri ân các anh hùng liệt sĩ và phát triển du lịch bền vững.

Theo các tư liệu và ý kiến nhân chứng tại hội thảo, đèo Khau Chỉa không đơn thuần là một địa danh địa lý mà còn là một hệ thống phòng thủ chiến lược đặc biệt quan trọng. Khu vực này có địa hình dốc đứng từ 8 – 10%, chắn ngang thung lũng Phục Hòa, sở hữu góc quan sát rộng tới 360 độ, cho phép kiểm soát toàn bộ khu vực và các tuyến giao thông trọng yếu. Chính vì vậy, nơi đây từng là điểm chốt phòng ngự có ý nghĩa chiến lược đặc biệt trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.

Dẫu nhiều dấu tích vật chất như hầm hào, công sự đã bị bào mòn, sụt lún theo thời gian và tác động của tự nhiên, nhưng qua lời kể của những người trực tiếp chiến đấu, giá trị khoa học quân sự, nghệ thuật tác chiến cùng những câu chuyện về tinh thần chiến đấu kiên cường của cán bộ, chiến sĩ vẫn hiện lên rõ nét. Mỗi tấc đất, mỗi triền dốc nơi đây dường như vẫn vọng lại âm hưởng của những tháng ngày khốc liệt mà hào hùng.

Những khúc cua tay áo của đèo Khau Chỉa hiện lên như dải lụa vắt ngang lưng núi tạo nên vẻ đẹp vừa hùng vĩ, vừa thơ mộng.

Hiện nay, việc lập hồ sơ xếp hạng di tích đèo Khau Chỉa trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh nhiều dấu tích chiến trường đang chịu tác động mạnh mẽ của thời gian và quá trình phát triển kinh tế – xã hội. Công tác kiểm chứng, bổ sung tư liệu lịch sử và xác định các yếu tố gốc của di tích sẽ góp phần bảo đảm tính khách quan, khoa học và tính pháp lý cho hồ sơ xếp hạng, đồng thời khẳng định giá trị đặc biệt của di tích trong hệ thống di sản văn hóa tỉnh nhà.

Trong định hướng phát triển du lịch của xã Phục Hòa nói riêng và tỉnh nói chung, đèo Khau Chỉa có nhiều tiềm năng trở thành điểm nhấn độc đáo của du lịch lịch sử kết hợp du lịch trải nghiệm cảnh quan. Du khách đến đây sẽ được chinh phục cung đèo đẹp giữa núi rừng biên cương, tận hưởng bầu không khí thanh sạch và những góc nhìn ngoạn mục xuống thung lũng Phục Hòa, đồng thời, được lắng nghe những câu chuyện lịch sử thấm đẫm tinh thần bất khuất của dân tộc.

Đèo Khau Chỉa vẫn lặng lẽ đứng đó như một biểu tượng của ký ức, của lòng biết ơn và của sức sống bền bỉ nơi biên cương Tổ quốc, kết nối quá khứ với hiện tại, biến ký ức thành nguồn lực cho phát triển bền vững. Nếu được bảo tồn và phát huy đúng hướng, đèo Khau Chỉa thời gian tới sẽ không chỉ là một di tích lịch sử mà còn trở thành điểm đến ý nghĩa, ấn tượng, góp phần làm phong phú thêm hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng.