Đằng sau việc Nhật Bản lập cơ quan tình báo mới

Nhật Bản đang thành lập cơ quan tình báo tập trung đầu tiên kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai nhằm hiện đại hóa năng lực quốc phòng, ứng phó với hoạt động gián điệp, can thiệp từ nước ngoài và những hình thức tấn công khác từ các thế lực đối địch bên ngoài.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi phát biểu họp báo tại thủ đô Tokyo năm 2025. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Theo truyền thông Qatar, dự luật thành lập cơ quan mới đã được Thượng viện Nhật Bản thông qua vào tháng 5, một tháng sau khi được Hạ viện phê chuẩn.

Cơ quan tình báo mới của Nhật Bản là gì?

Chính phủ của Thủ tướng Sanae Takaichi đã thành lập Cục Tình báo Quốc gia – cơ quan mới có nhiệm vụ hợp nhất các chức năng tình báo vốn trước đây được phân tán tại nhiều bộ, ngành khác nhau. Cơ quan này, dự kiến có khoảng 700 nhân viên, được thành lập nhằm tăng cường năng lực thu thập thông tin tình báo của Nhật Bản trong bối cảnh những lo ngại an ninh ngày càng gia tăng tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Cục Tình báo Quốc gia Nhật Bản sẽ điều phối hoạt động thu thập và phân tích thông tin tình báo giữa các cơ quan chính phủ, đồng thời báo cáo lên Hội đồng Tình báo Quốc gia mới được thành lập, do Thủ tướng đứng đầu.

Cải cách này chuyển đổi Văn phòng tình báo và nghiên cứu nội các Nhật Bản (CIRO) hiện nay thành hệ thống tập trung gồm Hội đồng Tình báo Quốc gia và Cục Tình báo Quốc gia.

Bà Takaichi không xây dựng một cơ quan giống hệt Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), nhưng báo Mỹ đưa tin các đồng minh phương Tây, trong đó có Mỹ, Đức và Australia, đang tư vấn cho chính phủ Nhật Bản về việc thành lập cơ quan tình báo mới này.

Kênh NDTV (Ấn Độ) cho biết cơ quan này được cấp ngân sách khoảng 407 triệu USD và dự kiến sẽ chính thức đi vào hoạt động vào tháng 12. Dự kiến lực lượng nhân sự ban đầu sẽ lên tới hàng trăm người, bao gồm các kỹ sư phần mềm, chuyên gia an ninh mạng và đội ngũ được cử công tác tại nước ngoài. Truyền thông Nhật Bản đưa tin, các kỳ thi tuyển dụng nhân sự mới dự kiến sẽ được tổ chức vào năm tới.

Khi đi vào vận hành, cơ quan này sẽ đóng vai trò trung tâm trong hệ thống công tác tình báo của Nhật Bản, với nhiệm vụ kết nối và điều phối hàng nghìn nhân sự hiện đang thực hiện các hoạt động tình báo trong chính phủ, bao gồm lực lượng thuộc cảnh sát, Bộ Quốc phòng và Bộ Ngoại giao.

Động thái này nhằm tăng cường chia sẻ thông tin giữa các bộ, ngành, qua đó giúp chính phủ có được bức tranh toàn diện hơn về các mối đe dọa đối với an ninh quốc gia.

Giáo sư Ken Kotani tại Đại học Nihon cho rằng Hội đồng Tình báo Quốc gia và Cục Tình báo Quốc gia sẽ là mô hình mang bản sắc riêng của Nhật Bản.

Nhà nghiên cứu Sanshiro Hosaka tại Trung tâm Quốc tế về Quốc phòng và An ninh ở Estonia, đánh giá cuộc cải cách này nhằm mục đích cải thiện năng lực tình báo của chính phủ Nhật Bản qua việc tăng cường phối hợp, giảm bớt rào cản giữa các cơ quan và đảm bảo đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các nhà hoạch định chính sách.

Thời điểm then chốt

Nhật Bản cho rằng nước này đang phải đối mặt với đe dọa từ một số quốc gia láng giềng do đó cần một cơ quan tình báo quốc gia để ứng phó.

Ông Kotani giải thích rằng chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia của Nhật Bản trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh chủ yếu đi theo định hướng của Mỹ. Tuy nhiên, theo ông, gần đây Nhật Bản đã từng bước theo đuổi chính sách riêng, đặc biệt là trong giai đoạn nước Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần cáo buộc các đồng minh của Washington không chi đủ cho quốc phòng và quá phụ thuộc vào hỗ trợ của Mỹ. Ông cũng đặt câu hỏi về các liên minh của Mỹ, đồng thời thể hiện thái độ không rõ ràng về việc liệu quân đội Mỹ có bảo vệ các quốc gia nhỏ hơn hay không. Theo ông Kotani, đó chính là lý do “Nhật Bản cần tự mình thu thập thông tin tình báo”.

Chính phủ Nhật Bản cũng đang xem xét xây dựng luật nhằm tăng cường các quy định phản gián, đồng thời mở rộng năng lực tình báo của đất nước, trong đó có việc thu thập thông tin tình báo ở nước ngoài.

Nhật Bản hiện chưa có đạo luật chống gián điệp, điều khiến các hoạt động tình báo nước ngoài có nguy cơ dễ dàng thoát khỏi sự trừng phạt.

Ông Hosaka lập luận rằng Nhật Bản là đồng minh lớn của Mỹ ở châu Á và sở hữu nền kinh tế công nghệ tiên tiến, do đó Tokyo vẫn là mục tiêu tình báo quan trọng của nhiều quốc gia khác.

Theo ông Hosaka, Nhật Bản cần xây dựng “luật minh bạch ảnh hưởng nước ngoài” để ngăn chặn can thiệp trái phép. Bên cạnh đó, Tokyo cũng cần luật phản gián nhằm cho phép lực lượng chức năng tiến hành các hoạt động bí mật và điều tra với danh tính giả.

Theo các chuyên gia, điểm nghẽn lớn nhất trong cấu trúc phân quyền hiện tại của Nhật Bản là không ai có thẩm quyền buộc các cơ quan hoặc tổ chức khác hợp tác hoặc ngăn chặn việc dữ liệu tình báo bị phân tán.

Ông Kotani giải thích rằng quyền lực chính trị của cơ quan tình báo hiện nay của Nhật Bản vẫn còn hạn chế. Ông nêu rõ: “Điều này bắt nguồn từ việc CIRO không được trao bất kỳ quyền hạn pháp lý nào về hoạt động tình báo khi được thành lập vào năm 1952″.

Một khó khăn khác là theo luật pháp hiện hành của Nhật Bản, các đại diện nước ngoài bị nghi ngờ có liên quan đến hoạt động tình báo hoặc can thiệp vẫn rất khó bị ngăn chặn. Nguyên nhân là cơ sở pháp lý cho phép nhà chức trách Nhật Bản giám sát thông tin liên lạc của họ hoặc truy tố các cá nhân này còn rất hạn chế.